از سواد زبانی تا سواد هوشمند: نقش معلم ادبیات در تربیت دانش آموز منتقد، خلاق و اخلاق مدار در عصر هوش مصنوعی

تحولات شتابان فناوری، به ویژه گسترش هوش مصنوعی، مفهوم سنتی «سواد» را با دگرگونی های بنیادین مواجه ساخته و آن را از سواد صرفا زبانی به انواع پیچیده تری همچون سواد انتقادی، دیجیتال و در نهایت سواد هوشمند سوق داده است. در این میان، آموزش ادبیات به عنوان یکی از مهم ترین عرصه های پرورش تفکر، تخیل، اخلاق و هویت فرهنگی، نقشی کلیدی در تربیت دانش آموزانی ایفا می کند که قادر به زیست آگاهانه و مسئولانه در جهان هوشمند باشند‎.‎هدف پژوهش حاضر، تحلیل نقش معلم ادبیات در تربیت دانش آموز منتقد، خلاق و اخلاق مدار در عصر هوش مصنوعی است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش کتابخانه ای، به بررسی نظریه های مرتبط با سواد زبانی، سواد انتقادی، سواد دیجیتال و سواد هوشمند پرداخته و جایگاه آموزش ادبیات را در پیوند با این مفاهیم تحلیل می کند. نتایج حاصل از تحلیل منابع علمی داخلی و خارجی نشان می دهد که معلم ادبیات، بیش از پیش از نقش انتقال دهنده محتوا فاصله گرفته و به هدایت گر فرایند تحلیل متن، نقد گفتمان، پرورش خلاقیت و ناظر اخلاقی تعامل دانش آموز با فناوری های هوشمند تبدیل شده است‎.‎یافته های پژوهش حاکی از آن است که آموزش ادبیات، در صورت بهره گیری آگاهانه از ابزارهای هوش مصنوعی، می تواند بستری برای تقویت تفکر انتقادی، خواندن عمیق، تولید معنای خلاقانه و تربیت اخلاقی دانش آموزان فراهم آورد. در عین حال، غفلت از ابعاد اخلاقی و تربیتی هوش مصنوعی، می تواند به تضعیف استقلال فکری و قضاوت اخلاقی دانش آموزان بینجامد. ازاین رو، تقویت سواد هوشمند معلمان ادبیات و بازاندیشی در نقش تربیتی آنان، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای نظام آموزشی معاصر به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

سواد هوشمند ، آموزش ادبیات ، تفکر انتقادی ، خلاقیت ، اخلاق آموزشی ، هوش مصنوعی ، نقش معلم