تربیت دینی و اخلاقی در نظام آموزشی

نظام های آموزشی معاصر در حوزه تربیت دینی و اخلاقی با یکی از بنیادی ترین چالش های نظری تعلیم وتربیت روبه رو هستند: تعارض میان خودآیینی فردی که در رویکردهای لیبرال و سکولار برجسته است، و دیگرآیینی هنجاری که در سنت های جماعت گرا و دین مدار صورت بندی می شود. این تنش مفهومی، طراحی برنامه های درسی منسجم و هدفمند را با دشواری های جدی مواجه کرده و ضرورت بازاندیشی در مبانی تربیت دینی را آشکار ساخته است. پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این مسئله، چارچوبی نظری با عنوان الگوی هنجاری-نظام مند را تبیین و صورت بندی می کند. این مطالعه با رویکردی کیفی و روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و بر پایه مطالعات اسنادی و مرور انتقادی ادبیات پژوهش، مولفه های اصلی این الگو را بازخوانی کرده است. یافته ها نشان می دهد که چارچوب پیشنهادی بر چهار رکن استوار است: ۱) مبانی غایت شناختی برگرفته از مقاصد شریعت؛ ۲) پویایی های تمدنی با الهام از اندیشه اجتماعی ابن خلدون؛ ۳) تعامل انتقادی-هرمنوتیکی مبتنی بر رویکرد فضل الرحمن؛ و ۴) عدالت ساختاری با اتکا به آرای اندیشمندانی چون سید قطب و سید محمدباقر صدر. تلفیق این ارکان، پیوندی منسجم میان الزامات هنجاری دین و کارکردهای نظام آموزشی برقرار می کند. از منظر ساختاری، این الگو با اصول نظریه عمومی سیستم ها هم خوان است و نسبت میان اراده الهی و استقلال انسانی را نه تعارض آمیز، بلکه متعامد و مکمل بازتفسیر می کند. این بازتفسیر به شکل گیری مفهومی نو با عنوان همبستگی هنجاری می انجامد؛ مفهومی که نسبت میان انسجام اخلاقی و کارآمدی آموزشی را توضیح می دهد. نتایج پژوهش نشان می دهد که الگوی هنجاری-نظام مند، ضمن پاسخ گویی به نقدهای سکولار، پسااستعماری و درون دینی، دلالت های مهمی برای فلسفه تعلیم وتربیت اسلامی، بازطراحی برنامه درسی و سیاست گذاری آموزشی دارد. در پایان، کاربست تجربی این الگو و امکان بسط آن به دیگر سنت های فرهنگی، به عنوان افق های پژوهشی آینده پیشنهاد می شود

کلیدواژه ها:

تربیت دینی ، تربیت اخلاقی ، الگوی هنجاری-نظام مند ، مقاصد شریعت ، عاملیت انسانی ، برنامه درسی اسلامی