آینده آموزش عالی در عصر هوش مصنوعی و جهانی شدن: یک تحلیل آینده پژوهانه از روندها و سناریوها

آموزش عالی در دهه های اخیر تحت تاثیر تحول دیجیتال، گسترش جهانی شدن و ظهور فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی، وارد مرحله ای جدید از دگرگونی ساختاری و کارکردی شده است. این تحولات نه تنها الگوهای سنتی آموزش، یادگیری و مدیریت دانشگاهی را با چالش مواجه ساخته اند، بلکه موجب بازتعریف نقش دانشگاه ها در اقتصاد دانش بنیان، نظام نوآوری و توسعه اجتماعی نیز شده اند. در چنین شرایطی، آینده پژوهی به عنوان رویکردی راهبردی برای تحلیل آینده های ممکن، محتمل و مطلوب آموزش عالی، اهمیت ویژه ای یافته است‎.‎هدف مقاله حاضر، تحلیل آینده آموزش عالی در عصر هوش مصنوعی و جهانی شدن با تمرکز بر روندهای کلان، نیروهای محرک، عدم قطعیت های بنیادین و سناریوهای محتمل تحول دانشگاه ها است. این پژوهش از نوع نظری تحلیلی بوده و با استفاده از روش مرور تحلیلی ادبیات انجام شده است. داده های پژوهش بر پایه منابع علمی معتبر حوزه آینده پژوهی، مطالعات تحول آموزش عالی، دانشگاه دیجیتال و هوش مصنوعی گردآوری و تحلیل شده اند‎.‎یافته های پژوهش نشان می دهد که مهم ترین روندهای اثرگذار بر آینده آموزش عالی شامل دیجیتالی شدن فرآیندهای آموزشی، گسترش یادگیری مادام العمر، داده محور شدن نظام های آموزشی، بین المللی شدن دانشگاه ها و حرکت از مدرک محوری به مهارت محوری است. همچنین، تحلیل ادبیات پژوهش بیانگر آن است که آینده دانشگاه ها را می توان در قالب چهار سناریوی اصلی شامل دانشگاه دیجیتال هوشمند، افول دانشگاه سنتی، دانشگاه پایدار ماموریت محور و دانشگاه پلتفرمی شبکه ای تبیین کرد. هر یک از این سناریوها بیانگر نوعی بازتعریف در ماموریت دانشگاه، نقش استاد، الگوهای یادگیری و شیوه های حکمرانی آموزش عالی هستند‎.‎نتایج پژوهش نشان می دهد که آینده آموزش عالی نه یک مسیر خطی و قطعی، بلکه مجموعه ای از آینده های چندگانه و وابسته به تعامل پیچیده فناوری، سیاست، اقتصاد و فرهنگ است. بر این اساس، دانشگاه ها و نظام های آموزش عالی برای مواجهه موثر با تحولات آینده، نیازمند گذار از مدیریت سنتی به حکمرانی آینده نگر، سیاست گذاری انعطاف پذیر و برنامه ریزی مبتنی بر سناریو هستند. در پایان، مقاله بر ضرورت بازاندیشی در ماموریت دانشگاه ها و توسعه ظرفیت های نهادی برای مدیریت فعال آینده آموزش عالی تاکید می کند‎.‎

کلیدواژه ها:

آینده پژوهی ، آموزش عالی ، هوش مصنوعی ، جهانی شدن ، دانشگاه دیجیتال