تحلیل فقهی-کلامی استفاده از هوش مصنوعی در تولید فتوا: بررسی مشروعیت، حجیت و مسئولیت شرعی

این پژوهش با هدف بررسی مشروعیت، حجیت و مسئولیت شرعی استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند تولید فتوا، با روش تحلیلی-اجتهادی و رویکردی میان رشته ای میان فقه، اصول و علم کلام صورت گرفته است. بر پایه داده های متنی و تحلیل های قیاسی، روشن شد که سامانه های هوش مصنوعی به دلیل فقدان شروط اساسی در اهلیت افتاء از جمله عقل، تقوا، نیت قربت و ملکه اجتهاد، صلاحیت مستقل برای صدور فتوا را ندارند. همچنین روشن شد که خروجی های AI فاقد حجیت ذاتی بوده و تنها در صورت نظارت، تحلیل و امضاء فقیه جامع الشرایط ممکن است بخشی از فرآیند استنباط به شمار آید. از منظر کلامی نیز فقدان عناصر وجودی و شهودی در AI مانند درک مقاصد شریعت، اراده و تکلیف، آن را از صلاحیت فهم دینی واقعی خارج می سازد. این پژوهش با پیشنهاد چارچوبی کاربردی برای استفاده مشروع و نظارت پذیر از AI در فرآیند استنباط فقهی، راه کاری عملی برای بهره برداری از ظرفیت فناوری در خدمت عقلانیت دینی ارائه می دهد. پژوهش ضمن آسیب شناسی اخلاقی و حقوقی، آینده پژوهی دقیقی نیز برای تحقق نظام فتاوی هوش یار و متعهد ترسیم می کند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، فتوا ، فقه اسلامی ، علم کلام ، حجیت شرعی ، مسئولیت دینی