تدوین و سنجش شاخص درجه ایرانی شهر ۱۵ دقیقه ای در شهرهای جدید ایران؛ رهیافتی ضد خوابگاهی

شهرهای جدید ایران که با هدف جذب سرریز جمعیت کلانشهرها احداث شده اند عمدتا به خوابگاه های بدون خدمات کافی تبدیل شده اند. مدل جهانی «شهر ۱۵ دقیقه ای» کارلوس مورنو راهبردی برای دسترسی پیاده به خدمات روزانه است، اما مبتنی بر مجموعه خدمات غربی (کافه، رستوران، مترو) بوده و بدون بومی سازی در ایران کاربرد ندارد. هدف این پژوهش تدوین و سنجش درجه ایرانی شهر ۱۵ دقیقه ای (II۱۵) با جایگزینی خدمات پایه (ایرانی: نانوایی، مسجد، مدرسه، بازارچه، BRT) و آزمون آن در سه شهر جدید (پرند، گلبهار، سهند) در مقایسه با محله سنتی نارمک است. پژوهش با رویکرد کمی، فضایی و اسنادی اجرا شد. شاخص II۱۵ با وزن دهی برابر به همه کاربری ها و بر اساس شعاع های دسترسی بومی نانوایی ۴۰۰ متر، مسجد ۸۰۰ متر، مدرسه ۵۰۰ متر، بازارچه ۶۰۰ متر، BRT ۷۵۰ متر تعریف گردید. یافته ها نشان داد که میانگین II۱۵ در پرند (۰.۲۳)، گلبهار (۰.۴۱) و سهند (۰.۵۴) به طور معناداری کمتر از نارمک (۰.۸۷) است (۰.۰۰۱>p) و ضریب تغییرات در پرند (۰.۷۸) حاکی از نابرابری فضایی شدید است. قوی ترین پیش بین II۱۵، شاخص اختلاط کاربری (B=۰.۴۲) و سپس فاصله از مادر شهر (B=-۰.۰۵) بود. تحلیل شکاف نشان داد بازارچه در پرند تنها ۱۲ درصد تحقق یافته و BRT در هیچ یک از شهرهای دارای پیش بینی ساخته نشده است. تحلیل مضامین طرح های جامع نیز غیاب مفاهیم «مسجدمحوری» و «بازارچه» را آشکار ساخت. در نهایت شاخص II۱۵ به عنوان ابزاری بومی و قابل تکرار برای ارزیابی و بازنگری طرح های جامع شهرهای جدید ایران ارائه شد. چارچوب پیشنهادی نشان می دهد که نگرش ضد خوابگاهی شهر جدید به مثابه شهر کامل در عمل محقق نشده و شهرهای جدید ایران فاصله عمیقی با الگوی محله ۱۵ دقیقه ای بومی دارند.

کلیدواژه ها:

شهر ۱۵ دقیقه ای ، شهر جدید ، دسترسی پیاده ، بومی سازی ، عدالت فضایی ، شاخص درجه ایرانی شهر ۱۵ دقیقه ای ، ایران