تحلیل شاخص ها و راهبردهای تحقق شهر همه شمول (Inclusive City) با تمرکز بر کلان شهر شیراز

با افزایش سریع شهرنشینی و پیچیدگی های اجتماعی، اقتصادی و فضایی در کلان شهرها، مفهوم «شهر همه شمول» به عنوان یک پارادایم نوین در برنامه ریزی شهری برای مقابله با نابرابری ها و انزوای اجتماعی مطرح شده است. شهر همه شمول شهری است که در آن تمامی ساکنان، صرف نظر از سن، جنسیت، ناتوانی، قومیت، وضعیت اقتصادی یا اجتماعی، از فرصت ها، خدمات و فضاهای شهری به صورت عادلانه و برابر برخوردار شده و در فرآیندهای تصمیم گیری شهری مشارکت معناداری دارند. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد و شاخص های شهر همه شمول در بستر فرهنگی-اجتماعی ایران و ارزیابی وضعیت موجود کلان شهر شیراز بر اساس این شاخص ها انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر رویکرد آمیخته (کیفی و کمی) است. بخش کیفی پژوهش با روش کتابخانه ای و اسنادی به مبانی نظری و پیشینه موضوع پرداخته و چارچوبی از شاخص ها در چهار بعد اصلی (اجتماعی، اقتصادی، کالبدی-محیطی و نهادی-سیاسی) استخراج گردیده است. در بخش کمی، با استفاده از پرسشنامه طراحی شده، نظرات ۷۰ متخصص و خبره حوزه برنامه ریزی شهری، معماری، جامعه شناسی شهری و مدیریت شهری شیراز گردآوری شد. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون های آماری توصیفی (میانگین و انحراف معیار) و استنباطی (تک نمونه ای t) تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد که وضعیت شیراز در بعد اجتماعی (با میانگین ۲.۹۸ از ۵) نسبتا مطلوب ارزیابی می شود، که حاکی از سرمایه اجتماعی غنی و همبستگی فرهنگی است. اما در ابعاد اقتصادی (میانگین ۲.۴۱)، کالبدی-محیطی (میانگین ۲.۲۵) و نهادی-سیاسی (میانگین ۲.۵۳) با چالش های جدی مواجه است. ضعف در دسترسی معنادار گروه های کم توان به فضاهای عمومی، نابرابری در فرصت های اقتصادی و مسکن، و محدودیت در سازوکارهای مشارکت شهروندان، مهم ترین کاستی ها هستند. در نهایت، این مقاله بر اساس یافته ها، راهبردهای سیاستی و عملیاتی ای را برای نهادینه سازی رویکرد همه شمولی در شیراز ارائه می دهد که شامل بازنگری در ضوابط شهرسازی با رویکرد طراحی جهان شمول (Universal Design)، توانمندسازی اقتصادی محلات محروم، و تقویت دیجیتالی دموکراسی شهری است.

کلیدواژه ها:

شهر همه شمول ، برنامه ریزی شهری ، عدالت فضایی ، شیراز ، مشارکت شهروندی ، طراحی جهان شمول