بررسی مولفه های هویت ملی و دینی در کتاب های ادبیات فارسی متوسطه دوم: تحلیل محتوا با رویکرد گفتمان انتقادی (فرکلاف)

هویت ملی و دینی به عنوان دو لایه ی بنیادین هویت جمعی، از مهم ترین مسائل سیاست گذاری آموزشی در ایران بوده و نظام آموزشی به ویژه از رهگذر کتاب های درسی در شکل دهی به آن نقش محوری دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل مولفه های هویت ملی و دینی در کتاب های ادبیات فارسی دوره ی دوم متوسطه (پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم) انجام شده است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف در سه سطح متن، کنش گفتمانی و کنش اجتماعی است. جامعه ی آماری شامل هر سه کتاب ادبیات فارسی دوره ی دوم متوسطه و نمونه برابر با جامعه بوده است؛ واحد تحلیل نیز جمله، بند و متن کامل دروس است. یافته ها نشان می دهد که مولفه های هویت ملی در سه محور اصلی قابل بازنمایی است: نخست هویت زبانی و ادبی (تاکید بر زبان فارسی به مثابه ستون هویت، پاسداشت زبان و ادب فارسی)، دوم هویت تاریخی فرهنگی (بازنمایی گذشته ی پرافتخار، مفاخر، اسطوره ها و میراث تمدنی) و سوم هویت سرزمینی (توصیف شعرگونه و عاطفی جغرافیای طبیعی و فرهنگی ایران). درحالی که مولفه های هویت دینی در دو سطح «آموزه ای اعتقادی» (مفاهیم قرآنی، باورهای توحیدی، رستاخیز، عبادت) و «رفتاری هنجاری» (اخلاق دینی، شهادت، ایثار، سبک زندگی مذهبی) بازنمایی می شوند. تحلیل گفتمانی نشان داد گفتمان غالب، «گفتمان هویت ملی دینی تلفیقی» است که در آن دین به ویژه در ساحت حماسی و ارزش های مقاومت به مثابه نیروی وحدت بخش و معنابخش بازتولید می شود. در سطح کنش اجتماعی، این گفتمان در خدمت مشروعیت بخشی به پیوند «ملت امت» و تربیت شهروندی دینی ملی قرار می گیرد. نتایج حاکی است که کتاب های ادبیات فارسی به صورت آگاهانه و هدف مند در جهت تولید و بازتولید هویت ترکیبی (ایرانی اسلامی) عمل می کنند، اما در بازنمایی تکثر فرهنگی و تنوع قومی، تعادل لازم را ندارند. بر این اساس پیشنهاد می شود در بازنگری محتوایی، ضمن حفظ مولفه های هویت ساز، به گنجاندن بسترهای گفت وگومحور و درک تفاوت نیز توجه شود.

کلیدواژه ها:

هویت ملی ، هویت دینی ، ادبیات فارسی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، فرکلاف ، کتاب درسی