نقش راهبردهای فراشناختی در بهبود مهارت مطالعه دانش آموزان

در عصر انفجار اطلاعات و تحول بنیادین نظام های آموزشی، توانایی دانش آموزان در مدیریت فرایند یادگیری خویش به یکی از مهم ترین شاخص های موفقیت تحصیلی و آمادگی برای زندگی در دنیای پیچیده و متغیر امروز تبدیل شده است، به گونه ای که صرف انتقال محتوا بدون آموزش چگونگی یادگیری، دیگر پاسخ گوی نیازهای واقعی فراگیران نیست. راهبردهای فراشناختی (metacognitive strategies)، که به مجموعه ای از فرایندهای ذهنی آگاهانه برای برنامه ریزی (planning)، نظارت (monitoring) و ارزشیابی (evaluation) بر فعالیت های یادگیری اشاره دارند، در دهه های اخیر به عنوان یکی از قدرتمندترین ابزارهای ارتقای مهارت مطالعه و یادگیری مستقل شناخته شده اند و پژوهشگران حوزه روان شناسی تربیتی بر این باورند که فراگیرانی که از این راهبردها آگاهانه استفاده می کنند، در مقایسه با همتایان خود که صرفا به حافظه سپاری سطحی متکی هستند، در درک عمیق مطالب، حل مسائل پیچیده و انتقال دانش به موقعیت های جدید عملکرد به مراتب بهتری از خود نشان می دهند. هدف اصلی این مقاله، بررسی نظام مند نقش راهبردهای فراشناختی در بهبود مهارت های مطالعه دانش آموزان است؛ بدین منظور، نخست به تبیین مفهومی فراشناخت و اجزای آن، سپس به تحلیل اهمیت این راهبردها در نظام آموزشی معاصر، بررسی محدودیت های رویکردهای سنتی مطالعه، کاربردهای عملی و مکانیزم های اثرگذاری این راهبردها بر فرایند یادگیری پرداخته شده است. روش این پژوهش مبتنی بر مطالعه و تحلیل کتابخانه ای منابع علمی موجود در حوزه روان شناسی تربیتی و آموزش است که با رویکردی توصیفی-تحلیلی، یافته های پژوهش های پیشین را در قالبی منسجم گردآوری و تفسیر می کند. یافته های این بررسی نشان می دهد که آموزش صریح راهبردهای فراشناختی، از جمله خودپرسشگری (self-questioning)، خلاصه نویسی فعال، تنظیم اهداف یادگیری و خودارزیابی مستمر، می تواند به طور معنادار توانایی دانش آموزان در مدیریت زمان مطالعه، تشخیص نقاط ضعف فهم خود و انتخاب راهبردهای مطالعاتی متناسب با ماهیت تکلیف را افزایش دهد. همچنین مشخص شد که موانعی نظیر فقدان آموزش رسمی فراشناخت در برنامه درسی، باورهای غلط دانش آموزان درباره ماهیت یادگیری و کمبود فرصت برای تمرین خودگردانی، از عمده چالش های پیش روی بهره گیری گسترده از این راهبردها در مدارس به شمار می روند. در نتیجه گیری کلی این مقاله تاکید می شود که نهادینه سازی آموزش راهبردهای فراشناختی در برنامه درسی رسمی، نه تنها به ارتقای مهارت مطالعه در کوتاه مدت می انجامد، بلکه زمینه ساز شکل گیری یادگیرندگانی خودگردان، منعطف و قادر به یادگیری مادام العمر خواهد بود که این امر، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای نظام های آموزشی در عصر حاضر محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

راهبردهای فراشناختی ، مهارت مطالعه ، یادگیری خودگردان ، فراشناخت ، آموزش و پرورش ، دانش آموزان