اعتیاد دیجیتال و فرسایش سرمایه شناختی دانش آموزان: تحلیلی بر تاثیر استفاده افراطی از فناوری های دیجیتال بر کارکردهای اجرایی مغز

گسترش فزاینده فناوری های دیجیتال و حضور مستمر دانش آموزان در شبکه های اجتماعی، بازی های آنلاین و محیط های دیجیتال، ضرورت بررسی پیامدهای شناختی و تربیتی این پدیده را بیش از پیش آشکار ساخته است. مسئله اساسی پژوهش حاضر، بررسی رابطه میان استفاده افراطی و وابستگی گونه به فناوری های دیجیتال و تغییر در مولفه های سرمایه شناختی، به ویژه کارکردهای اجرایی، توجه، حافظه کاری و کنترل شناختی دانش آموزان است. پژوهش با رویکرد آمیخته کمی–کیفی انجام شد. در بخش کمی، داده ها از طریق پرسشنامه های استاندارد سنجش وابستگی به ابزارهای دیجیتال و مقیاس های مرتبط با کارکردهای اجرایی از میان ۲۵۰ دانش آموز دوره متوسطه گردآوری و با استفاده از روش های آماری توصیفی و استنباطی تحلیل شد. در بخش کیفی نیز با ۲۰ نفر از معلمان و دانش آموزان مصاحبه نیمه ساختاریافته انجام گرفت و داده ها با روش تحلیل مضمون بررسی شد. یافته ها نشان داد افزایش میزان استفاده افراطی از فناوری های دیجیتال با کاهش توانایی حفظ توجه، ضعف در کنترل تکانه، دشواری در تنظیم رفتار و کاهش ظرفیت حافظه کاری همراه است. همچنین، نتایج کیفی بر نقش حواس پرتی دیجیتال، جابه جایی مداوم توجه، وابستگی به محرک های سریع و کاهش فرصت تمرکز عمیق در تضعیف برخی فرایندهای شناختی تاکید داشت. در مقابل، استفاده هدفمند، متعادل و آموزشی از فناوری های دیجیتال می تواند زمینه تقویت برخی مهارت های شناختی و یادگیری را فراهم کند. برآیند یافته ها نشان می دهد مسئله اصلی، صرفا حضور فناوری در زندگی دانش آموزان نیست، بلکه الگوی مصرف، میزان استفاده و نحوه تعامل با محیط های دیجیتال است. ازاین رو، تقویت سواد دیجیتال، آموزش خودتنظیمی، مدیریت زمان استفاده از فناوری و طراحی محیط های یادگیری متوازن می تواند به عنوان بخشی از راهبردهای نظام آموزش و پرورش برای صیانت و ارتقای سرمایه شناختی دانش آموزان مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

اعتیاد دیجیتال ، سرمایه شناختی ، کارکردهای اجرایی ، توجه ، حافظه کاری ، کنترل شناختی ، دانش آموزان ، فناوری های دیجیتال