چرا پریشانی روانشناختی پایدار میماند؟ یک مرور روایی از فرآیندهای شناختی، هیجانی و رفتاری خودحفظکننده در بیماریهای مزمن

پریشانی روانشناختی در بیماریهای مزمن صرفا بازتاب مستقیم شدت علائم جسمانی نیست و در بسیاری از بیماران، حتی در شرایط کنترل نسبی بیماری، به شکل پایدار ادامه مییابد. هدف این مرور روایی، بررسی فرآیندهای شناختی، هیجانی و رفتاری خودحفظکنندهای است که میتوانند میان تجربه بیماری مزمن و تداوم پریشانی قرار گیرند. منابع منتشرشده در پایگاههای PubMed، Scopus، Web of Science، PsycINFO و Google Scholar با تمرکز بر تنظیم هیجان، اجتناب تجربهای، نگرانی و نشخوار فکری، بازنماییهای بیماری، خودکارآمدی، عزتنفس، پذیرش و ذهنآگاهی بررسی شدند. شواهد مرورشده نشان میدهد که بازنمایی تهدیدآمیز از بیماری، عدم قطعیت درباره آینده، دشواری تنظیم هیجان، اجتناب تجربهای، پردازش شناختی تکرارشونده و کاهش احساس کنترل میتوانند در چرخهای بازخوردی یکدیگر را تقویت کنند. شواهد مربوط به بیماری مزمن کلیه، دیابت نوع ۱، سرطان، بیماریهای قلبیعروقی، درد مزمن و چندبیماری نیز نشان میدهد که این فرآیندها با افسردگی، اضطراب، افت کیفیت زندگی، دشواری خودمراقبتی و پیامدهای نامطلوبتر همراهاند. در مقابل، پذیرش، ذهنآگاهی، تنظیم هیجان سازگارانه و خودکارآمدی میتوانند نقاط بالقوه برای شکستن چرخه باشند. نتیجهگیری میشود که مفهومسازی پریشانی در بیماری مزمن باید از مدل خطی (بیماری ← پریشانی) به سمت مدل پویا و فرآیندمحور حرکت کند؛ مدلی که در آن تشخیص و شدت بیماری زمینه را فراهم میکنند، اما تداوم پریشانی تا حدی به فرآیندهای قابل تغییر فردی و بینفردی وابسته است. این چارچوب میتواند مبنایی برای مداخلات روانشناختی، آموزش خودمدیریتی و برنامههای مهارتمحور در کنار مراقبت پزشکی باشد.

کلیدواژه ها:

پریشانی روانشناختی ، بیماری مزمن ، تنظیم هیجان ، اجتناب تجربهای ، بازنمایی بیماری ، درمان مبتنی بر فرآیند