حق بر محیط زیست سالم به مثابه حق بنیادین نسل جدید: تحلیلی در چارچوب حقوق عمومی ایران

در دهه های اخیر، تشدید بحران های زیست محیطی از جمله آلودگی هوا، تخریب منابع طبیعی، کاهش تنوع زیستی و تغییرات اقلیمی ضرورت بازاندیشی در نسبت میان حقوق بشر و محیط زیست را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این چارچوب حق بر محیط زیست سالم به عنوان یکی از حقوق بنیادین نسل جدید یا حقوق همبستگی به تدریج در گفتمان حقوق عمومی و حقوق بین الملل بشر جایگاهی مستقل یافته است، حقی که با حقوقی همچون حق حیات، سلامت، کرامت انسانی و توسعه پایدار پیوندی وثیق دارد (۲۰۱۲, Boyd ۲۰۱۲ Boyle). این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با اتکا به اسناد بین المللی، رویه های حقوق بشری و مقررات داخلی به بررسی مفهوم، مبانی و جایگاه حق بر محیط زیست سالم در حقوق عمومی، به ویژه در نظام حقوقی ایران می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که از اعلامیه استکهلم ۱۹۷۲ و اعلامیه ریو ۱۹۹۲ تا قطعنامه ۱۳/۴۸ شورای حقوق بشر و قطعنامه ۷۶/۳۰۰/A/RES/ مجمع عمومی سازمان ملل متحد روند شناسایی این حق در سطح بین المللی به صورت فزاینده تقویت شده است. در حقوق ایران نیز اگرچه اصل پنجاهم قانون اساسی حفاظت از محیط زیست را به مثابه وظیفه ای عمومی و محدود کننده فعالیت های مخرب شناسایی کرده است، این حق هنوز به صورت صریح و با ضمانت اجرای کافی در قالب یک حق بنیادین شهروندی صورت بندی نشده است. بر این اساس مقاله نتیجه می گیرد که شناسایی صریح تر حق بر محیط زیست سالم در حقوق عمومی ایران می تواند به تقویت مسئولیت پذیری دولت، ارتقای حکمرانی زیست محیطی، گسترش نظارت قضایی و تحقق عدالت بین نسلی بینجامد.

کلیدواژه ها:

حق بر محیط زیست سالم ، حقوق نسل سوم ، حقوق عمومی ، عدالت بین نسلی ، قانون اساسی