بازساخت مفهومی رابطه امت، ملت و دولت در چارچوب نظریه سیاسی جمهوری اسلامی ایران در حقوق عمومی

پرسش اینکه حاکمیت چگونه شکل می گیرد و چه کسی آن را اعمال می کند همواره یکی از بنیادی ترین مسائل حقوق بوده است. در نگاه کلاسیک دولت ملت «ملت» تنها نقطه اتکای حاکمیت محسوب می شود؛ اما قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران وضعیتی متفاوت را پیش می کشد و در کنار ملت از مفهوم گسترده تری به نام «امت» نیز سخن می گوید. حضور همزمان این دو سطح، پرسشی تازه را طرح می کند که آیا می توان حاکمیت را در نظمی فهم کرد که هم بر هویت ایمانی تکیه دارد و هم بر چارچوب حقوقی ملت؟ این پژوهش با تحلیل مفهومی و بررسی اصول کلیدی قانون اساسی نشان می دهد که نسبت امت و ملت در این نظام نه رقابتی بلکه تکمیلی است. بر پایه یافته ها می توان از الگویی سه سطحی سخن گفت؛ «امت» به عنوان افق هنجاری و ارزش گذار، «ملت» به عنوان واحد حقوقی اعمال حاکمیت و دولت اسلامی به عنوان ساختار نهادی که میان این دو سطح میانجی گری می کند. این مدل، امکان فهم دقیق تری از سازوکار مشروعیت و ساختار حاکمیت در جمهوری اسلامی فراهم می آورد و نشان می دهد که حاکمیت در این چارچوب نه یک پدیده تک سطحی بلکه ساختاری لایه مند و دارای مراتب متفاوت است. نوآوری اصلی مقاله در صورت بندی همین الگوی سه سطحی است؛ الگویی که علاوه بر تبیین رابطه امت و ملت، می تواند برای مطالعه شکل های غیرکلاسیک حاکمیت در جوامع دینی و در حال گذار نیز الهام بخش باشد.

کلیدواژه ها:

امت و ملت ، دولت جمهوری اسلامی ایران ، نظریه سیاسی اسلام ، حقوق عمومی