عدالت پایه های فقهی در اندیشه امام خمینی و بازتاب نهادی آن در نظم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

عدالت در فقه اسلامی و در اندیشه قانون اساسی معاصر ایران جایگاهی مرکزی دارد؛ به گونه ای که هم یک فضیلت اخلاقی و هم یک اصل بنیادین برای سامان سیاسی و حقوقی عمل می کند. اندیشه امام خمینی تصویری متمایز از عدالت ارائه می دهد که اخلاقیات، شایستگی رهبری، مشروعیت قدرت سیاسی و تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی را به عنوان هدف نهایی حکومت اسلامی درهم می آمیزد. این مقاله با هدفی دوگانه به تحلیل نظام مند پایه های فقهی عدالت در آثار امام خمینی می پردازد و سپس بررسی می کند که این پایه ها چگونه به صورت نهادی در ساختار قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته اند. این پژوهش با استفاده از تحلیل کیفی فقهی حقوقی و نیز بررسی مفهومی و هنجاری انجام می شود. نویسنده آراء و متون کلیدی امام خمینی از جمله «ولایت فقیه»، «تحریر الوسیله»، «کتاب البیع» و صحیفه امام را در کنار قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ادبیات علمی مرتبط تحلیل می کند. عدالت در اندیشه امام خمینی در سه سطح به هم پیوسته بازسازی می شود: (۱) عدالت اخلاقی به عنوان پیش شرط احراز صلاحیت اعمال قدرت (۲) عدالت سیاسی حقوقی به عنوان معیار مشروعیت و محدودکننده قدرت (۳) عدالت اجتماعی به عنوان هدف غایی حکومت اسلامی. یافته ها نشان می دهد این پایه های فقهی به طور صریح در برخی اصول قانون اساسی، به ویژه اصول مربوط به اهداف دولت برابری در برابر قانون، عدالت اجتماعی اقتصادی و نقش دستگاه قضایی تجلی یافته اند. با این حال، مقاله همچنین «شکاف» ساختاری میان چارچوب هنجاری قانون اساسی و تحقق عملی عدالت در سطح نهادی را نیز شناسایی می کند. سهم اصلی این مطالعه در رویکرد تلفیقی آن است؛ رویکردی که نظریه فقهی عدالت را به تحلیل قانون اساسی پیوند می زند و در عین حال به ارزیابی انتقادی چالش های تحقق عدالت در نظم حقوقی معاصر ایران می پردازد.

کلیدواژه ها:

عدالت ، فقه اسلامی ، امام خمینی ، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران ، ولایت فقیه ، عدالت اجتماعی