مفهوم و جایگاه صبر در روایات نهج البلاغه و صحیفه سجادیه

صبر از بن مایه های اساسی اخلاق اسلامی و از صفات مومنان راستین است که در قرآن کریم بیش از صد بار به آن امر شده است. در منابع روایی و سیره معصومان (ع)، صبر نه به عنوان یک فضیلت منفعلانه صرفا تحمل رنج، بلکه به عنوان یک راهبرد جامع حیات معرفی می شود که سه رکن دارد: صبر بر طاعت (انجام وظایف دشوار عبادی)، صبر بر معصیت (خودداری از گناه با وجود میل درونی) و صبر بر مصیبت (تحمل بلاها و سختی های روزگار). آنچه این پژوهش را از دیگر تحقیقات متمایز می سازد، تکیه بر منبع گرانسنگ شیعی یعنی نهج البلاغه به عنوان مهمترین میراث گفتاری امام علی علیه السلام، صحیفه سجادیه به عنوان دومین کتاب دعایی و اعتقادی امام سجاد علیه السلام و دیگر روایات است. یافته ها نشان می دهد که در نهج البلاغه، صبر رابطه مستقیم با ایمان دارد. صبر نسبت به ایمان چون سر است به تن و کلید پیروزی در جنگ و حکومت شمرده می شود. در صحیفه سجادیه، صبر در قالب نیایش و درخواست از خدای متعال ارائه می گردد و بر تسلیم در برابر قضا و قدر تاکید می شود. در مجموعه روایات (به ویژه کتب اربعه و وسائل الشیعه)، افزون بر تایید اقسام سه گانه جزئیات فقهی و اخلاقی صبر مانند میزان ثواب، موارد وجوب و استحباب و راه های کسب آن تبیین می گردد. هر سه منبع صبر را از درجات عالی ایمان می دانند، اما نهج البلاغه وجه اجتماعی سیاسی، صحیفه سجادیه وجه بندگی دعایی و روایات وجه آموزشی فقهی آن را برجسته می سازند. این پژوهش می تواند الگویی برای بررسی تطبیقی دیگر مفاهیم اخلاقی در این سه گنجینه حدیثی ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

صبر ، نهج البلاغه ، صحیفه سجادیه ، جامع الاحادیث ، روایات ، اخلاق اسلامی ، ایمان