خط لوله انتقال گاز به مدیترانه و بحران سوریه

واک کاوی تحولات عرصه بین الملل از چشم انداز بحران انرژی و بازار گاز می تواند سویه هایی نو را پیش روی ما بگشاید. این نوع نگاه ما را به بازخوانی بحران سوریه که نه تنها به عنوان بحرانی منطقه ای بلکه به عنوان دشواره ای جهانی شناخته شد فرامی خواند. مطالعه حضور نظامی ایالات متحده در تنف سوریه و ایجاد و گسترش پایگاه نظامی در آن منطقه ما را به پرسش از چرایی تمرکز بر تنف و اصرار به مانور نظامی و حفظ آن محدوده زیر تسلط ایالات متحده می کشاند. تنف که در بزرگراه بغداد به دمشق قرار دارد شاه راهی برای «خط لوله گاز دوستی» و نیز مسیر بازسازی و احیای جاده ابریشم شناخته می شود. راه ارتباطی که از چین تا لبنان و مدیترانه و دریای سیاه ادامه دارد و به ده ها بندر اروپایی متصل است. این شاهراه با هزینه ای بسیار کمتر از ترانزیت دریایی کالاهای کشورهای شرق را به ۲۲ کشوری می رساند که بیش از ۱۰۰ بندر دارند. همه می دانند که امروزه جاده ابریشم مانند گذشته نیست اما چین با همکاری هم پیمانانشان مانند ایران تصمیم به احیای آن دارند و تا آن هنگام شاه راه بغداد-دمشق می تواند همان نقش را داشته باشد. این هدف های تجاری را باید نیت حضور حداکثری ایالات متحده در این منطقه و نیز دفاع سطح بالا از آن از سوی نیروهای این کشور دانست. جیمز متیس وزیر دفاع پیشین ایالات متحده دفاع از این منطقه (تنف) را توسط نیروهای آمریکایی ضروری دانست. ذیل منطقی از این دست نیروهای ایالات متحده ۹۵۰۰ کیلومتر دورتر از مرزهای این کشور به دفاع از منافعشان در برابر رقیبان اقتصادی اش می پردازند. براساس این نوع رویکرد بود که ترامپ می کوشید پیوندی وثیق میان خروج از برجام و تحریم های جدید علیه ایران و رویکرد ایران به مدیترانه ایجاد نماید؛ توضیح ترامپ از تغییر توان ایران بر اثر تحریم ها و سیاست های او بیش از هر واژه دیگری با تکرار نام مدیترانه پیوند خورده بود. اما اینکه چرا باید نقطه جغرافیایی را باید در پیوند گازی نیز سراغ گرفت هنگامی روشن می شود که به خط لوله قطر دقیق تر بنگریم؛ قطر پیشنهاد احداث خط لوله ۱۰ میلیارد دلاری ۱۵۰۰ کیلومتری از کشورهای عربستان سعودی، اردن، سوریه و ترکیه داد. در واقع این خط لوله پیشنهادی، در رقابت با خط لوله ایران، عراق و سوریه (خط لوله دوستی/صلح)، قطر را از طریق پایانه های توزیع ترکیه مستقیما به بازارهای اروپایی متصل می ساخت. ترکیه از این طریق می توانست هزینه های ترانزیت را به جیب بزند. این رخداد در سوی دیگر ماجرا جبهه ای نو را علیه حکومت مرکزی سوریه و نیز حضور ایران در مدیترانه شکل داد که محل ائتلاف نیروهای منطقه ای و ایالات متحده در سوریه بود. این خط لوله از نظر پوتین طرح ناتو برای تغییر وضعیت موجود و حذف جای پای روسیه در غرب آسیا و حذف روسیه از بازار اروپا بود. اما طرح قطر یک معارض بزرگ داشت و آن دولت حاکم سوریه بود. سوریه همان زمان اعلام کرد که زیر بار احداث خط لوله قطر نخواهد رفت و مخالف آن است زیرا متحد سنتی اش یعنی روسیه را از دست می داد و در همان زمان در حال گفتگو برای احداث خط لوله دوستی میان ایران و عراق و سوریه بود. این خط لوله گاز ایران را از طریق عراق و سوریه به مدیترانه می رساند و بازار هدف آن جنوب و جنوب غرب اروپا بود. این طرح خط لوله هم پای جمهوری اسلامی ایران را به عنوان طرف اقتصادی به منطقه می گشود و هم مانع احداث خط لوله قطر، هدف اقتصادی مشترک رقیبان منطقه ای ایران، بود. این مشکل با از میان رفتن حکومت اسد قابل حل بود. این یکی از هدف های ایالات متحده در جریان بحران سوریه بود که به حضور حداکثری نیروهای نظامی این کشور در منطقه تنف معنا می داد. در پاسخ به پرسش ارتباط نفت و بحران سوریه باید گفت سیاست منع سوریه در برابر احداث خط لوله قطر، که در مخالفت با صدور گاز روسیه به اروپا بود، و همکاری در احداث خط لوله دوستی اتحاد کشورهای منتفع از خط لوله قطر علیه حکومت مرکزی سوریه در بحران سوریه را به همراه داشت. بشار اسد در مصاحبه با رسانه ای ایتالیایی در سال ۲۰۱۶ گفت این کشورها نمی خواستند سوریه قدرتی در زمینه انرژی باشد. این اظهارات با اسنادی که پرده از حمایت های مالی و نظامی قطر، عربستان و ترکیه، طرف های منتفع از خط لوله قطر، از نیروهای داعش بر می داشتند کامل می شود. بخش دیگر با مصاحبه ها و اظهارات برخی از گروه های مخالف اسد مانند سران جبه النصره در حمایت از قطر و عربستان کامل می شود. شعار سلطه انرژی ترامپ به عنوان برنامه آینده آمریکا برای حضور در خاورمیانه نیز بخش دیگری از پاسخ به این پرسش را پوشش می دهد. توضیح بیشتر این که خط لوله ایران عراق سوریه که خط لوله صلح یا دوستی نامیده شده است یا به گفته غربی ها خط لوله اسلامی خط لوله گاز طبیعی پیشنهادی از میدان گازی پارس جنوبی ایران به سوی اروپا از راه ایران، عراق، سوریه و لبنان برای عرضه به اروپا است. این پروژه عراق و سوریه و لبنان را در باختر و پاکستان و هند و در پایانه شرقی چین را در خاور به این خط لوله پیوند می زند. در مقابل خط لوله مشترک قطر – ترکیه سلطه قطعی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بر بازارهای گاز طبیعی را موجب می شد و قطر، نزدیک ترین متحد آمریکا (مقر فرماندهی مرکزی آمریکا در خاورمیانه) در جهان عرب را قوی تر می ساخت.

کلیدواژه ها:

خط لوله دوستی ، بحران سوریه ، بازار گاز ، مدیترانه ، نظم نوین جهانی ، ایالات متحده ، خط لوله قطر ، جاده ابریشم