جایگاه مدیریت ریسک در شرکتها و نقش آن در کاهش عدم قطعیتهای مالی

پژوهش حاضر با هدف فهم عمیق و زمینه مند از جایگاه مدیریت ریسک در شرکتهای ایرانی و نقش آن در کاهش عدم قطعیت های مالی انجام شده است. با توجه به خلا پژوهشی در مطالعات کیفی در این حوزه (به ویژه در بستر اقتصاد تحریمی و نهادی، ایران) این پژوهش به دنبال شناسایی انواع عدم قطعیت های مالی، غالب تبیین فرآیندهای عملی مدیریت ریسک، کشف موانع پیاده سازی و ارائه استراتژی های موفق شرکت ها است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت کیفی است. روش تحقیق کتابخانه ای اسنادی با رویکرد تحلیل مضمون به کار گرفته شده است. جامعه پژوهش شامل کلیه اسناد علمی، گزارش های تخصصی، دستورالعمل های سازمان بورس، آیین نامه های بانک مرکزی و مصاحبه های منتشر شده با مدیران ارشد شرکت های ایرانی طی سال های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ می باشد. نمونه گیری به صورت هدفمند و متمرکز اسناد مرتبط با تجربیات پیاده سازی مدیریت ریسک انجام شد. فرآیند تحلیل در قالب استخراج مضامین اولیه و تشکیل شبکه مضامین اصلی انجام و اعتباریابی از طریق تایید همتا و بررسی خبرگان صورت گرفت. تحلیل اسناد به شناسایی پنج مضمون اصلی انجامید: (۱) ساختار و اجزای نظام مدیریت ریسک شامل سه لایه؛ شناسایی، ارزیابی و پاسخ با غلبه رویکرد کیفی، (۲) چهار نوع عدم قطعیت مالی غالب به ترتیب اولویت؛ نرخ ارز، تحریم، تورم و سیاست پولی، مقررات و مالیات، تقاضا و توزیع، (۳) نقش تعدیل کنندگی مدیریت ریسک از طریق ذخایر، هدفمند تنوع تامین مالی و شفافیت پیش دستانه، (۴) موانع درون سازمانی؛ ضعف فرهنگ ریسک، نبود کمیته تخصصی و برون سازمانی؛ بی ثباتی سیاست ها، تحریم ها، (۵) استراتژی های موفق شرکت ها شامل نگهداشت وجه نقد، سناریویی تامین مالی مبتنی بر دارایی های فیزیکی، تنوع بخشی جغرافیایی در قراردادها و ایجاد واحد نظارت مستقل ریسک. جایگاه مدیریت ریسک در اکثر شرکت های ایرانی حاشیه ای و واکنشی است و تنها در شرکت های بزرگ بورسی رویکردی استراتژیک دارد؛ با این حال مدیریت ریسک در صورت استقرار ساختار مناسب نقشی کاهنده در مواجهه با عدم قطعیت های مالی ایفا می کند. نظریه های غربی مدیریت ریسک برای کاربرد در ایران نیازمند بومی سازی عمیق هستند. به نهادهای تنظیم گر سازمان بورس و بانک مرکزی توصیه می شود با الزام به تشکیل کمیته ریسک و ایجاد ابزارهای پوشش ریسک، ارزی زمینه را برای کاهش آسیب پذیری مالی شرکت ها فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

مدیریت ریسک ، شرکتی ، عدم قطعیت ، مالی ، شرکتهای ایرانی ، تحلیل مضمون ، اقتصاد تحریمی