چگونه توانستم دانش آموزان را با آسیب های اجتماعی و راهکارهای مقابله با آن آشنا کنم؟

هدف این کنش پژوهی مدرسه محور، ارتقای آگاهی، نگرش و مهارت های مقابله ای دانش آموزان متوسطه اول نسبت به آسیب های اجتماعی رایج در سنین نوجوانی و افزایش توان تصمیم گیری ایمن در موقعیت های پرخطر بود. مسئله از مشاهده های میدانی معاونت مدرسه، گفت وگو با دبیران و گزارش های انضباطی/تربیتی استخراج شد؛ نشانه های مسئله شامل برداشت های نادرست درباره برخی رفتارهای پرخطر، ضعف مهارت «نه گفتن»، و ناتوانی در تشخیص موقعیت های آسیب زا در فضای واقعی و مجازی بود.پژوهش با رویکرد کنش پژوهی چرخه ای در مدرسه جهاد مسجدسلیمان و بر روی یک کلاس ۳۵ نفره از میان ۱۴۵ دانش آموز اجرا شد. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه محقق ساخته پیش آزمون/پس آزمون، چک لیست مشاهده رفتاری، مصاحبه کوتاه با دانش آموزان و دبیران، و تحلیل بازخوردهای فعالیت های کلاسی بود. برای مداخله، بسته ای آموزشی تربیتی با تاکید بر یادگیری فعال طراحی شد که عناصر اصلی آن عبارت بود از: جلسات گفت وگوی هدایت شده، سناریونویسی و ایفای نقش برای تمرین مهارت های زندگی (نه گفتن، مدیریت هیجان، حل مسئله)، کارگاه سواد رسانه ای و امنیت در فضای مجازی، پوستر/اینفوگرافی دانش آموزمحور، جعبه سوالات ناشناس، و تشکیل گروه همیاران دانش آموزی. به منظور افزایش اثرگذاری، برنامه به صورت مرحله ای در چند هفته اجرا و در هر مرحله بر اساس بازخوردها اصلاح شد (بازطراحی فعالیت ها، ساده سازی محتوا، افزایش مشارکت گروهی و توجه به تفاوت های فردی).یافته های اقدام پژوهی نشان داد پس از اجرای مداخله، سطح آگاهی دانش آموزان از انواع آسیب های اجتماعی و پیامدهای آن افزایش یافت و در سطح رفتاری نیز مشارکت در گفت وگوهای تربیتی، توان بیان مرزهای شخصی، و مهارت تشخیص موقعیت های پرخطر بهبود پیدا کرد. همچنین جعبه سوالات ناشناس و ایفای نقش، به عنوان دو راهبرد کلیدی، موجب کاهش خجالت و افزایش بیان مسائل واقعی شد. جمع بندی نتایج بیانگر آن است که آموزش ترکیبی (کلاس محور + فعالیت محور + مشارکت دانش آموزی) همراه با پیگیری تربیتی مدرسه می تواند به صورت عملی، آشنایی نوجوانان با آسیب های اجتماعی و راهکارهای مقابله را تقویت کند. در پایان، پیشنهاد می شود این بسته با مشارکت خانواده ها، مشاور مدرسه و استمرار دوره ای در پایه های هفتم تا نهم اجرا و به عنوان برنامه پیشگیرانه مدرسه نهادینه شود.