فقه آموزش و فناوری های نوین: واکاوی فقهی حقوقی کاربرد هوش مصنوعی در فرایند یاددهی یادگیری و ارزشیابی دانش آموزان

گسترش شتابان فناوری های نوین، به ویژه هوش مصنوعی، در عرصه آموزش و پرورش، فرصت ها و در عین حال مسائل مستحدثه ای را در حوزه فقه اسلامی پدید آورده است. استفاده از سامانه های هوشمند در تولید محتوا، آموزش شخصی سازی شده، تحلیل داده های تحصیلی، ارزشیابی دانش آموزان و نظارت بر فرایند یادگیری، پرسش هایی را درباره حریم خصوصی، مالکیت داده های آموزشی، عدالت در دسترسی، مسئولیت ناشی از خطاهای الگوریتمی، اصالت علمی تکالیف و حکم تقلب در ارزشیابی ایجاد می کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، به واکاوی مبانی و قواعد فقهی ناظر بر کاربرد هوش مصنوعی در فرایند یاددهی یادگیری و ارزشیابی دانش آموزان می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که قواعدی چون حرمت تجسس، وجوب حفظ اسرار، قاعده لاضرر، قاعده اتلاف، تسبیب، غرور، عدالت، امانت داری و حرمت غش و تدلیس، می توانند مبنای استنباط حکم در بسیاری از مسائل نوپدید آموزشی باشند. بر این اساس، گردآوری و پردازش اطلاعات دانش آموزان بدون رضایت آگاهانه و ضرورت آموزشی موجه، با موازین حفظ حریم خصوصی ناسازگار است؛ همچنین، اتکای مطلق به خروجی سامانه های هوشمند در ارزشیابی، بدون نظارت و داوری معلم، در صورت تضییع حق دانش آموز می تواند زمینه مسئولیت و ضمان را فراهم سازد. استفاده از هوش مصنوعی در انجام تکالیف و آزمون ها نیز هنگامی که موجب انتساب نادرست اثر به دانش آموز، فریب معلم یا کسب نمره غیرواقعی شود، مصداق غش و تدلیس خواهد بود. نتیجه آن که بهره گیری از هوش مصنوعی در آموزش، در اصل می تواند مباح و حتی در صورت تامین مصالح آموزشی مطلوب باشد، اما مشروعیت آن وابسته به رعایت کرامت انسانی، عدالت آموزشی، حریم داده ها، شفافیت، مسئولیت پذیری و نظارت انسانی است.

کلیدواژه ها:

فقه آموزش ، هوش مصنوعی ، آموزش و پرورش ، حریم خصوصی ، داده های آموزشی ، ارزشیابی ، تقلب علمی ، عدالت آموزشی ، مسئولیت مدنی ، قواعد فقهی