سواد هوش مصنوعی؛ ضرورتی نوین در نظام آموزش و پرورش

پژوهش حاضر با هدف بررسی ضرورت سواد هوش مصنوعی در نظام آموزش و پرورش و شناسایی ابعاد، مولفه ها و راهکارهای عملی برای توسعه آن انجام شد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر روش، آمیخته (کیفی-کمی) از نوع اکتشافی متوالی بود. در بخش کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۴ نفر از متخصصان فناوری آموزشی، هوش مصنوعی، برنامه ریزی درسی و معلمان باتجربه که به روش هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند، ابعاد و مولفه های سواد هوش مصنوعی شناسایی شد. در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس مولفه های استخراج شده طراحی و بر روی ۳۰۰ نفر از معلمان مدارس متوسطه شهر تهران که به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند، اجرا گردید. داده های بخش کمی با استفاده از تحلیل عاملی تاییدی و مدل یابی معادلات ساختاری تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی منجر به شناسایی ۶ مولفه اصلی و ۲۸ شاخص فرعی برای سواد هوش مصنوعی شد که مولفه های اصلی عبارت بودند از: دانش فنی و مفاهیم پایه هوش مصنوعی (۵ شاخص)، مهارت های استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی (۵ شاخص)، تفکر انتقادی و ارزیابی خروجی های هوش مصنوعی (۴ شاخص)، آگاهی از اخلاق و حریم خصوصی (۵ شاخص)، کاربرد هوش مصنوعی در حل مسئله (۵ شاخص)، و نگرش و خودکارآمدی در مواجهه با هوش مصنوعی (۴ شاخص). یافته های بخش کمی نشان داد که همه مولفه ها از اعتبار و روایی بالایی برخوردار هستند و مدل اندازه گیری با داده ها برازش مطلوبی دارد . همچنین، تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که بالاترین بار عاملی مربوط به مولفه «تفکر انتقادی و ارزیابی خروجی های هوش مصنوعی» (۸۳/۰) و «آگاهی از اخلاق و حریم خصوصی» (۸۱/۰) بود. بر اساس یافته های پژوهش، می توان نتیجه گرفت که سواد هوش مصنوعی یک ضرورت اجتناب ناپذیر در نظام آموزش و پرورش عصر دیجیتال است و توسعه آن نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است که هم زمان به دانش فنی، مهارت های عملی، تفکر انتقادی، اخلاق و نگرش مثبت توجه داشته باشد. بنابراین، پیشنهاد می شود که وزارت آموزش و پرورش با تدوین برنامه های درسی جامع، توانمندسازی معلمان، تامین زیرساخت های فنی و ایجاد فرهنگ استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی، به توسعه سواد هوش مصنوعی در میان معلمان و دانش آموزان کمک کند.

کلیدواژه ها:

سواد هوش مصنوعی ، نظام آموزش و پرورش ، تفکر انتقادی ، اخلاق هوش مصنوعی ، توانمندسازی معلمان