تحلیل تبیینی «سرمایه اجتماعی» و «روایت های بومی» در تقویت تاب آوری فرهنگی قوم بلوچ در برابر عملیات روانی جنگ تحمیلی سوم

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تبیینی نقش سرمایه اجتماعی و روایت های بومی در تقویت تاب آوری فرهنگی قوم بلوچ در مواجهه با عملیات روانی در چارچوب جنگ تحمیلی سوم (که به مثابه یک تهدید شناختی-فرهنگی چندوجهی در فضای منطقه تعریف می شود) به انجام رسیده است و می کوشد تا با رویکردی بوم محور و مردم شناختی، ظرفیت های نهفته در ساختارهای اجتماعی و گفتمان های هویتی این قوم را به عنوان سپرهای دفاعی نامرئی در برابر تلاش های دشمن برای تخریب انسجام ملی و القای ناامیدی، واکاوی نماید. این مطالعه با درک این واقعیت که قوم بلوچ با پیشینه ای کهن، شبکه های قوی همبستگی مبتنی بر خویشاوندی، مهمان نوازی و شجاعت، و همچنین گنجینه ای غنی از افسانه ها، ترانه ها و ضرب المثل های حماسی، دارای یک سرمایه اجتماعی منحصربه فرد و یک نظام معنایی بومی است که می تواند در شرایط بحرانی، به مثابه یک عامل بازدارنده و ترمیم کننده عمل کند، بر آن شده است تا با تلفیق نظریه های سرمایه اجتماعی (بوردیو، پاتنام و کلمن)، تاب آوری فرهنگی (آنتونی گیدنز و رویکردهای پسااستعماری) و تحلیل گفتمان روایی، یک چارچوب نظری بومی برای تبیین این پدیده ارائه دهد. روش پژوهش، به صورت کیفی و با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی و مردم نگاری مجازی (با تکیه بر اسناد تاریخی، اشعار محلی و مصاحبه های عمیق با ۲۵ نفر از نخبگان، معتمدان و راویان محلی بلوچستان) طراحی گردید تا علاوه بر شناسایی مولفه های سرمایه اجتماعی و روایت های بومی، به تحلیل کارکردهای آنها در شرایط فشار روانی و تهاجم هویتی بپردازد. یافته های پژوهش که در قالب سه جدول تحلیلی ارائه شده است، نشان می دهد که سرمایه اجتماعی قوم بلوچ در سه سطح پیوندی (درون گروهی قوی)، اتصالی (ارتباط با نهادهای ملی) و پل زنی (ارتباط با سایر اقوام) دارای کارکردهای دفاعی متمایزی است و در مقابل، روایت های بومی همچون حماسه های «داستان های سرداران» و ترانه های «لولی» و «لیکو»، با بازتولید مفاهیمی نظیر عزت، مقاومت و وفاداری به سرزمین، به عنوان کدهای مقاومت عمل کرده و در مقابل روایت های بیگانه که به دنبال تحریف هویت تاریخی و القای جدایی طلبی هستند، یک گفتمان مقابله ای قدرتمند ایجاد می نمایند و همچنین، تحلیل نشان داد که در شرایط بحران، شبکه های خویشاوندی و مجالس «دهم» (نشست های قبیله ای)، به عنوان کانال های اصلی انتقال سرمایه اجتماعی و بازتولید روایت های بومی، نقش تعیین کننده ای در جلوگیری از نفوذ پیام های روانی مخرب ایفا می کنند و در مقابل، تضعیف این شبکه ها به واسطه مدرنیته و مهاجرت، از مهم ترین آسیب پذیری های قوم بلوچ در جنگ شناختی آینده خواهد بود. در نهایت، مدل نظری ارائه شده در این پژوهش، بر ضرورت سرمایه گذاری بر روی تقویت سرمایه اجتماعی میان نسلی، ثبت و تولید نظام مند روایت های بومی در قالب محصولات رسانه ای نوین، و همچنین دیپلماسی عمومی مبتنی بر اشتراکات فرهنگی با همسایگان، به عنوان راهبردهای کلیدی برای ارتقای تاب آوری فرهنگی این قوم و تبدیل آن از یک نقطه ضعف بالقوه به یک نقطه قوت راهبردی در نظام دفاعی کشور، تاکید می ورزد و این چارچوب، می تواند مبنایی برای سیاست گذاری های فرهنگی و امنیتی در مناطق مرزی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سرمایه اجتماعی ، روایت های بومی ، تاب آوری فرهنگی ، قوم بلوچ ، عملیات روانی