ارائه الگوی مدرسه ای تاب آور در مقابله با بحران های نوین اجتماعی و آموزشی

بحران های نوین اجتماعی و آموزشی - از پاندمی ها و بلایای طبیعی تا منازعات مسلحانه، مهاجرت های اجباری و بی ثباتی های اقتصادی - نظام های آموزشی جهان را با چالش های بی سابقه ای مواجه ساخته اند که تداوم فرایند یاددهی-یادگیری را با اختلال مواجه کرده و سلامت روانی دانش آموزان، معلمان و خانواده ها را به مخاطره انداخته اند. پژوهش حاضر با هدف طراحی و تبیین الگوی مدرسه ای تاب آور به منزله چارچوبی راهبردی برای مقابله موثر با این بحران ها انجام شده است. این مطالعه با رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) صورت گرفته و در بخش کیفی با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۱۷ نفر از خبرگان دانشگاهی و معلمان و مدیران نمونه استان آذربایجان غربی، داده ها گردآوری و با روش تحلیل مضمون (تماتیک) مورد تحلیل قرار گرفته است. در بخش کمی نیز پرسشنامه محقق ساخته مستخرج از مولفه های بخش کیفی میان ۳۴۶ نفر از معلمان مدارس ابتدایی شهرستان ارومیه توزیع و داده ها با استفاده از تحلیل عاملی تاییدی و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای SPSS۲۶ و Smart-PLS۳ تحلیل گردید. یافته های کیفی موید آن است که الگوی مدرسه تاب آور شامل هشت مضمون اصلی است: عوامل زیرساختی (کیفیت فیزیکی ساختمان، زیرساخت های فناوری، تامین منابع مالی پایدار، ایمنی و امنیت محیطی)، عوامل ساختاری (ساختار سازمانی منعطف، نظام برنامه ریزی درسی پویا، آیین نامه های حمایتی، نظام ارزیابی متنوع)، عوامل مدیریتی (رهبری تحول آفرین، تصمیم گیری مشارکتی، مدیریت منابع انسانی، ارتباطات بحران)، عوامل فرهنگی (فرهنگ سازمانی حمایت گر، هویت مدرسه ای، مشارکت اولیا، ارزش های تاب آورانه)، عوامل آموزشی (روش های تدریس انعطاف پذیر، محتوای درسی مرتبط با بحران، آموزش مجازی ترکیبی، ارزشیابی مبتنی بر تاب آوری)، عاملیت معلم (توانمندسازی روانی، خودکارآمدی، رشد حرفه ای، استقلال عمل)، تاب آوری دانش آموز (مهارت های زندگی، خودتنظیمی هیجانی، حل مسئله، حمایت همسالان) و حمایت ذی نفعان (مشارکت خانواده، حمایت نهادهای محلی، همکاری با سازمان های غیردولتی، شبکه های اجتماعی حمایتی). نتایج کمی نیز برازش مطلوب مدل را تایید نمود (GOF=۰.۶۲۲) و نشان داد که تمامی بارهای عاملی در سطح ۰/۰۱ معنادار هستند. بر اساس یافته ها، مدرسه تاب آور نه تنها کارکرد آموزشی خود را در شرایط بحران حفظ می کند، بلکه به سکویی برای توانمندسازی روانی-اجتماعی دانش آموزان و جامعه محلی تبدیل می شود. الگوی ارائه شده شامل راهبردهایی در سطوح سه گانه آمادگی (پیش گیری و برنامه ریزی)، پاسخ دهی (مدیریت بحران در لحظه) و بازیابی (بازسازی و تحول) است و می تواند به عنوان نقشه راهی برای سیاست گذاران آموزشی در طراحی نظام های آموزشی مقاوم و پایدار مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

مدرسه تاب آور ، بحران های آموزشی ، مدیریت بحران در آموزش ، تاب آوری سازمانی ، آمادگی مدرسه ، عاملیت معلم ، توانمندسازی روانی-اجتماعی