تحلیل و بررسی پرورش تفکر انتقادی از طریق مباحثات کلاسی و تحلیل اخبار

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و بررسی پرورش تفکر انتقادی از طریق مباحثات کلاسی و تحلیل اخبار انجام شده است. در عصر پساحقیقت و انفجار اطلاعات که مرز میان واقعیت و جعل، خبر و شایعه، و تحلیل و پروپاگاندا به طور فزاینده ای مبهم شده است، تفکر انتقادی دیگر یک مهارت تجملی یا مختص نخبگان نیست، بلکه به عنوان یکی از حیاتی ترین شایستگی های شهروندی در قرن بیست و یکم، شرط لازم برای بقا در برابر سیطره اطلاعات نادرست، تصمیم گیری های آگاهانه و مشارکت موثر در جامعه دموکراتیک است. نظام های آموزشی به عنوان اصلی ترین نهادهای پرورش سرمایه انسانی، رسالت خطیری در قبال پرورش این مهارت دارند. با این حال، روش های سنتی تدریس که مبتنی بر انتقال یک طرفه دانش و حفظیات است، به طور سیستماتیک تفکر انتقادی را سرکوب می کنند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۰ معلم (از دروس مختلف) که به طور منظم از مباحثات کلاسی و تحلیل اخبار در تدریس خود استفاده می کردند و ۲۴ دانش آموز پایه های هشتم تا دوازدهم از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۱۵ جلسه کلاس درس واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، تاثیر یک برنامه آموزشی ۱۲ هفته ای مبتنی بر مباحثات کلاسی و تحلیل اخبار بر روی ۱۲۰ دانش آموز پایه نهم (۶۰ نفر گروه آزمایش و ۶۰ نفر گروه گواه) از مدارس شهر شیراز مورد آزمون قرار گرفت. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه تفکر انتقادی کالیفرنیا (فاسیونه و فاسیونه، ۱۹۹۲) با ۳۴ گویه در پنج مولفه تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استدلال استقرایی و استدلال قیاسی، آزمون سواد رسانه ای و تشخیص اخبار جعلی (محقق ساخته با ۲۵ گویه) و چک لیست مشاهده مشارکت در مباحثات کلاسی بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (تفکر انتقادی: ۸۹/۰، سواد رسانه ای: ۸۶/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «مباحثه به مثابه ورزش ذهن»، «از مصرف کننده منفعل به تحلیل گر فعال»، «چالش ها و مقاومت ها»، «نقش تسهیل گری معلم» و «پیامدهای فراتر از کلاس» منجر شد. نتایج کمی نشان داد که برنامه آموزشی به طور معناداری تفکر انتقادی (با اندازه اثر ۵۴/۰) و توانایی تشخیص اخبار جعلی (با اندازه اثر ۴۸/۰) را در گروه آزمایش نسبت به گروه گواه افزایش داده است. بیشترین تاثیر در مولفه های «ارزشیابی» (۵۸/۰=η²) و «تحلیل» (۵۲/۰=η²) مشاهده شد. این پژوهش یک برنامه آموزشی ۱۲ جلسه ای برای پرورش تفکر انتقادی از طریق مباحثات کلاسی و تحلیل اخبار ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که این رویکرد به عنوان بخشی از برنامه درسی رسمی در مدارس گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

تفکر انتقادی ، مباحثات کلاسی ، تحلیل اخبار ، سواد رسانه ای ، اخبار جعلی ، آموزش شهروندی ، یادگیری مشارکتی