تحلیل و ارزیابی نقش مدیریت پسماند شهری مبتنی بر اصول HSE بر کاهش آسیب های زیست محیطی و ارتقای سلامت عمومی در شهرداری ها

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و ارزیابی نقش مدیریت پسماند شهری مبتنی بر اصول HSE بر کاهش آسیب های زیست محیطی و ارتقای سلامت عمومی در شهرداری ها انجام شده است. مدیریت پسماندهای شهری به عنوان یکی از پیچیده ترین و چالش برانگیزترین حوزه های مدیریت شهری، با حجم فزاینده تولید زباله، تنوع و پیچیدگی ترکیبات پسماند، محدودیت منابع مالی و فنی و نگرانی های فزاینده زیست محیطی و بهداشتی روبروست. رویکردهای سنتی مدیریت پسماند که عمدتا مبتنی بر جمع آوری، حمل و دفن غیربهداشتی بوده، پیامدهای زیانبار گسترده ای برای محیط زیست (آلودگی خاک، آب های سطحی و زیرزمینی، هوا و انتشار گازهای گلخانه ای) و سلامت عمومی (شیوع بیماری های عفونی، مشکلات تنفسی، آلودگی منابع آب شرب و آسیب به اکوسیستم های طبیعی) به همراه داشته است. سیستم مدیریت یکپارچه HSE با ارائه چارچوبی نظام مند، پیشگیرانه و مبتنی بر ارزیابی ریسک، رویکردی نوین برای مدیریت پایدار پسماندهای شهری ارائه می دهد که در آن ملاحظات بهداشتی، ایمنی و زیست محیطی به صورت یکپارچه در تمامی مراحل چرخه مدیریت پسماند (از تولید و تفکیک در مبدا تا جمع آوری، حمل ونقل، پردازش، بازیافت و دفن نهایی) لحاظ می شود. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی و تحلیل محتوای اسناد، تجارب زیسته ۲۴ نفر از مدیران و کارشناسان شهرداری، مسئولان سازمان مدیریت پسماند، کارگران خدماتی، متخصصان بهداشت محیط و شهروندان ساکن در مجاورت مراکز دفن پسماند از شهرهای سنندج و سه شهر همجوار از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و بازدید میدانی از سایت های دفن، ایستگاه های انتقال و مراکز بازیافت واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۳۲۰ نفر از مدیران، کارشناسان و کارگران حوزه مدیریت پسماند پنج شهرداری مرکز استان در منطقه غرب کشور با استفاده از پرسشنامه های استاندارد و محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه مدیریت پسماند مبتنی بر HSE (محقق ساخته با ۴۲ گویه در شش مولفه تفکیک از مبدا و کاهش تولید، جمع آوری و حمل ونقل ایمن و بهداشتی، پردازش و بازیافت، دفن مهندسی و بهداشتی، آموزش و فرهنگ سازی شهروندان و پایش و ارزشیابی مستمر)، پرسشنامه آسیب های زیست محیطی (با ۲۴ گویه در چهار مولفه آلودگی آب، آلودگی خاک، آلودگی هوا و تخریب اکوسیستم) و پرسشنامه سلامت عمومی (گلدبرگ، ۱۹۷۲) با ۲۸ گویه بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (بین ۸۹/۰ تا ۹۴/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی هفت مضمون اصلی شامل «بحران خاموش پسماند»، «شکاف میان قوانین و عمل»، «کارگران پسماند: قربانیان فراموش شده»، «دفن غیربهداشتی: بمب ساعتی زیست محیطی»، «فرهنگ پسماند: از شهروند تا شهرداری»، «ظرفیت های مغفول بازیافت و اقتصاد چرخشی» و «راهکارهای عملیاتی و بومی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که مدیریت پسماند مبتنی بر اصول HSE با کاهش آسیب های زیست محیطی (۵۶/۰-=β، ۰۰۱/۰>p) و ارتقای سلامت عمومی (۴۸/۰=β، ۰۰۱/۰>p) رابطه معنادار دارد. تحلیل مسیرها نشان داد که مدیریت پسماند مبتنی بر HSE از طریق دو مسیر میانجی «کاهش انتشار آلاینده ها» و «بهبود شرایط بهداشتی کارگران و شهروندان» بر سلامت عمومی تاثیر می گذارد. در میان مولفه های مدیریت پسماند، «دفن مهندسی و بهداشتی» (۵۲/۰-=β) و «تفکیک از مبدا و کاهش تولید» (۴۸/۰-=β) قوی ترین پیش بینی کننده های کاهش آسیب های زیست محیطی بودند. همچنین نتایج نشان داد که شهرهایی که برنامه های مدیریت پسماند مبتنی بر HSE را اجرا کرده اند، به طور معناداری از شاخص های آلودگی پایین تر و سلامت عمومی بالاتر برخوردارند. این پژوهش یک مدل مفهومی برای مدیریت یکپارچه پسماند شهری مبتنی بر اصول HSE ارائه می دهد و راهکارهای عملیاتی برای شهرداری ها پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

مدیریت پسماند شهری ، HSE ، آسیب های زیست محیطی ، سلامت عمومی ، شهرداری ، دفن بهداشتی ، بازیافت ، تفکیک از مبدا ، اقتصاد چرخشی