تحلیل و ارزیابی نقش سیستم های مدیریت یکپارچه HSE بر بهبود فرهنگ ایمنی و کاهش حوادث شغلی در پروژه های عمرانی شهرداری ها

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و ارزیابی نقش سیستم های مدیریت یکپارچه HSE (بهداشت، ایمنی و محیط زیست) بر بهبود فرهنگ ایمنی و کاهش حوادث شغلی در پروژه های عمرانی شهرداری ها انجام شده است. پروژه های عمرانی شهرداری ها به عنوان یکی از پرحادثه ترین حوزه های فعالیت شهری، همواره با چالش های جدی در زمینه ایمنی، بهداشت حرفه ای و حفاظت از محیط زیست روبرو بوده اند. سیستم مدیریت یکپارچه HSE به عنوان رویکردی نظام مند، پیشگیرانه و مبتنی بر بهبود مستمر، چارچوبی استاندارد برای مدیریت ریسک ها، کاهش حوادث، ارتقای سلامت کارکنان و حفاظت از محیط زیست در این پروژه ها فراهم می کند. با این حال، اثربخشی این سیستم ها صرفا به استقرار ساختارهای رسمی و مستندسازی محدود نمی شود، بلکه عمیقا به «فرهنگ ایمنی» حاکم بر سازمان و پروژه وابسته است. فرهنگ ایمنی به عنوان لایه زیرین و پنهان رفتارهای ایمنی، شامل باورها، ارزش ها، نگرش ها، هنجارها و ادراکات مشترک کارکنان و مدیران نسبت به ایمنی است که تعیین می کند سیستم های رسمی تا چه اندازه در عمل اجرا می شوند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۲ نفر از مدیران پروژه، مهندسان ناظر، افسران HSE و کارگران شاغل در پروژه های عمرانی شهرداری سنندج و سه شهر همجوار از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده میدانی کارگاه های عمرانی (۸ سایت پروژه) واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۲۸۰ نفر از کارکنان و مدیران پروژه های عمرانی پنج شهرداری مرکز استان در منطقه غرب کشور با استفاده از پرسشنامه های استاندارد و محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سیستم مدیریت یکپارچه HSE (محقق ساخته با ۳۵ گویه در پنج مولفه تعهد و رهبری مدیریت، مدیریت ریسک و ارزیابی مخاطرات، آموزش و صلاحیت حرفه ای، کنترل عملیاتی و واکنش در شرایط اضطراری و ممیزی و بهبود مستمر)، پرسشنامه فرهنگ ایمنی (بر اساس مدل ریزون با ۲۸ گویه در پنج مولفه نگرش و باورهای ایمنی، ارتباطات و گزارش دهی ایمنی، مشارکت و درگیری کارکنان، یادگیری از حوادث و تعهد مدیریت به ایمنی) و چک لیست تحلیل حوادث شغلی (بر اساس آمار و مستندات حوادث ثبت شده در یک دوره سه ساله) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (سیستم HSE: ۹۳/۰، فرهنگ ایمنی: ۹۰/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی شش مضمون اصلی شامل «شکاف میان سیستم کاغذی و عمل میدانی»، «فرهنگ ایمنی به مثابه ستون فقرات سیستم HSE»، «موانع چندگانه استقرار اثربخش HSE»، «نقش محوری آموزش مستمر و بومی سازی شده»، «پیامدهای مثبت استقرار واقعی HSE» و «عوامل کلیدی موفقیت در پروژه های شهرداری» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که سیستم مدیریت یکپارچه HSE با فرهنگ ایمنی رابطه مثبت و معنادار (۶۴/۰=β، ۰۰۱/۰>p) و با حوادث شغلی رابطه منفی و معنادار (۴۸/۰-=β، ۰۰۱/۰>p) دارد. تحلیل مسیرها نشان داد که فرهنگ ایمنی نقش میانجی کامل در رابطه میان سیستم HSE و کاهش حوادث شغلی ایفا می کند. به عبارت دیگر، سیستم HSE از طریق تقویت فرهنگ ایمنی است که به کاهش حوادث منجر می شود. در میان مولفه های سیستم HSE، «تعهد و رهبری مدیریت» (۵۸/۰=β) و «آموزش و صلاحیت حرفه ای» (۵۲/۰=β) قوی ترین پیش بینی کننده های فرهنگ ایمنی بودند. همچنین نتایج نشان داد که پروژه هایی که سیستم HSE را به صورت واقعی (نه صرفا کاغذی) اجرا کرده اند، به طور معناداری از فرهنگ ایمنی بالاتر و نرخ حوادث پایین تر برخوردارند. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر سیستم HSE بر فرهنگ ایمنی و کاهش حوادث ارائه می دهد و راهکارهای عملیاتی برای شهرداری ها پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

سیستم مدیریت یکپارچه HSE ، فرهنگ ایمنی ، حوادث شغلی ، پروژه های عمرانی ، شهرداری ، مدیریت ریسک ، آموزش ایمنی ، بهداشت حرفه ای