چالش های اخلاقی و قانونی مدیریت داده های آموزشی در سیستم های هوش مصنوعی مدارس ایران

پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تحلیل و طبقه بندی چالش های اخلاقی و قانونی مدیریت داده های آموزشی در سیستم های هوش مصنوعی مدارس ایران انجام شد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر روش، آمیخته (کیفی-کمی) از نوع اکتشافی متوالی بود. در بخش کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۵ نفر از خبرگان حقوقی، متخصصان فناوری آموزشی، کارشناسان امنیت سایبری، مدیران آموزشی و اساتید حقوق و اخلاق که به روش هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند، چالش های اخلاقی و قانونی شناسایی شد. در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس مولفه های استخراج شده طراحی و بر روی ۳۵۰ نفر از مدیران، معلمان و کارشناسان فناوری اطلاعات مدارس متوسطه شهر تهران که به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند، اجرا گردید. داده های بخش کمی با استفاده از تحلیل عاملی تاییدی و مدل یابی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی منجر به شناسایی ۷ مولفه اصلی و ۳۲ شاخص فرعی برای چالش های اخلاقی و قانونی شد که مولفه های اصلی عبارت بودند از: حریم خصوصی و حفاظت از داده ها (۵ شاخص)، شفافیت و قابلیت تفسیر الگوریتم ها (۵ شاخص)، مسئولیت پذیری و پاسخ گویی (۴ شاخص)، عدالت و عدم تبعیض (۵ شاخص)، امنیت سایبری و حفاظت از اطلاعات (۵ شاخص)، حقوق دانش آموزان و والدین (۴ شاخص)، و چالش های قانونی و نظارتی (۴ شاخص). یافته های بخش کمی نشان داد که همه مولفه ها از اعتبار و روایی بالایی برخوردار هستند و مدل اندازه گیری با داده ها برازش مطلوبی دارد (CFI=۰/۹۴، NFI=۰/۹۳، SRMR=۰/۰۴۸). همچنین، تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که بالاترین بار عاملی مربوط به مولفه «حریم خصوصی و حفاظت از داده ها» (۸۴/۰) و «عدالت و عدم تبعیض» (۸۱/۰) بود که نشان دهنده اهمیت ویژه این دو مولفه در چالش های اخلاقی و قانونی است. بر اساس یافته های پژوهش، می توان نتیجه گرفت که مدیریت داده های آموزشی در سیستم های هوش مصنوعی مدارس ایران با چالش های اخلاقی و قانونی متعدد و پیچیده ای مواجه است که نیازمند تدوین چارچوب های حقوقی و اخلاقی جامع، افزایش آگاهی و توانمندسازی ذی نفعان، و ایجاد نظام های نظارت و پاسخ گویی موثر است. بنابراین، پیشنهاد می شود که قانون گذاران و سیاست گذاران آموزشی با تدوین قوانین و آیین نامه های متناسب با نیازهای بومی، و با مشارکت متخصصان حقوقی، فناوری و آموزشی، زمینه را برای استفاده ایمن، اخلاقی و قانونی از سیستم های هوش مصنوعی در مدارس ایران فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

چالش های اخلاقی ، چالش های قانونی ، داده های آموزشی ، هوش مصنوعی ، مدارس ایران