تحلیل و بررسی آموزش سواد رسانه ای به معلمان جهت مقابله با اخبار جعلی در فضای مجازی مدرسه

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و بررسی آموزش سواد رسانه ای به معلمان جهت مقابله با اخبار جعلی در فضای مجازی مدرسه انجام شده است. در عصر دیجیتال و انفجار اطلاعات، اخبار جعلی، اطلاعات نادرست و محتوای گمراه کننده به یکی از جدی ترین چالش های نظام های آموزشی تبدیل شده است. مدارس به عنوان کانون های تربیت نسل آینده، به طور فزاینده ای در معرض هجوم اخبار جعلی و اطلاعات مخرب در فضای مجازی قرار دارند و معلمان به عنوان خط مقدم تعامل با دانش آموزان، نیازمند برخورداری از سواد رسانه ای کافی برای شناسایی، ارزیابی و مقابله با این پدیده هستند. با این حال، شواهد نشان می دهد که بسیاری از معلمان فاقد آموزش های لازم در این زمینه هستند و برنامه های موجود توسعه حرفه ای نیز کمتر به این موضوع پرداخته اند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۴ معلم (از مقاطع مختلف تحصیلی)، ۸ مدیر مدرسه و ۶ متخصص رسانه و آموزش از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی شد. همچنین با روش تحلیل محتوای اسناد، برنامه های آموزشی سواد رسانه ای در ایران و چند کشور منتخب بررسی تطبیقی گردید. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، تاثیر یک دوره آموزشی سواد رسانه ای ۱۰ هفته ای بر روی ۸۰ معلم (۴۰ نفر گروه آزمایش و ۴۰ نفر گروه گواه) از مدارس شهر تهران مورد آزمون قرار گرفت. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سواد رسانه ای (محقق ساخته با ۳۶ گویه در پنج مولفه دسترسی و استفاده از رسانه ها، تحلیل و ارزیابی انتقادی پیام های رسانه ای، تولید و اشتراک محتوای رسانه ای مسئولانه، درک تاثیرات اجتماعی و اخلاقی رسانه ها و تشخیص اخبار جعلی و اطلاعات گمراه کننده)، پرسشنامه خودکارآمدی مقابله با اخبار جعلی (با ۱۸ گویه) و چک لیست ارزیابی عملکرد در شناسایی اخبار جعلی بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (سواد رسانه ای: ۹۱/۰، خودکارآمدی: ۸۸/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «چالش های موجود در مواجهه با اخبار جعلی»، «نیازهای آموزشی معلمان»، «مولفه های برنامه آموزشی اثربخش»، «موانع و تسهیل کننده های آموزش سواد رسانه ای» و «پیامدهای فردی، حرفه ای و اجتماعی» منجر شد. نتایج کمی نشان داد که دوره آموزشی سواد رسانه ای به طور معناداری سواد رسانه ای معلمان را (با اندازه اثر ۵۸/۰) و خودکارآمدی آن ها در مقابله با اخبار جعلی را (با اندازه اثر ۵۲/۰) افزایش داده است. بیشترین تاثیر در مولفه های «تشخیص اخبار جعلی و اطلاعات گمراه کننده» (۶۲/۰=η²) و «تحلیل و ارزیابی انتقادی پیام های رسانه ای» (۵۴/۰=η²) مشاهده شد. همچنین نتایج نشان داد که معلمان پس از آموزش، به طور معناداری عملکرد بهتری در شناسایی اخبار جعلی در آزمون های عملی داشتند. این پژوهش یک بسته آموزشی ۱۰ جلسه ای سواد رسانه ای برای معلمان ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که این آموزش ها به عنوان بخشی از برنامه های ضمن خدمت الزامی برای تمام معلمان و در برنامه درسی تربیت معلم در دانشگاه فرهنگیان گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، اخبار جعلی ، فضای مجازی ، معلمان ، آموزش ضمن خدمت ، تفکر انتقادی ، ارزیابی اطلاعات ، مدرسه