چالش های معلم در تدریس ادبیات فارسی در عصر هوش مصنوعی: فرصت ها وتهدید ها

پژوهش حاضر با هدف بررسی چالش های معلمان در تدریس ادبیات فارسی در عصر هوش مصنوعی و شناسایی فرصت ها و تهدیدهای پیش روی آنان انجام شده است. ورود هوش مصنوعی به عرصه آموزش، تحولی بنیادین در روش های تدریس، نقش معلمان و ماهیت یادگیری ایجاد کرده است و حوزه آموزش ادبیات فارسی به عنوان یکی از مهم ترین و حساسترین حوزه های آموزشی که با مفاهیم عمیق انسانی، عواطف، زیبایی شناسی، هویت فرهنگی و تفکر انتقادی سروکار دارد، به طور ویژه تحت تاثیر این تحولات قرار گرفته است و معلمان ادبیات فارسی با مجموعه ای از چالش های بی سابقه، فرصت های بی نظیر و تهدیدهای جدی مواجه هستند که نیازمند شناسایی دقیق، عمیق و نظام مند و ارائه راهکارهای عملی و متناسب با بافت فرهنگی-اجتماعی ایران است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی تفسیری انجام شده است که برای درک عمیق تجارب زیسته معلمان در زمینه تدریس ادبیات فارسی در عصر هوش مصنوعی، بسیار مناسب و کارآمد می باشد. جامعه آماری شامل معلمان ادبیات فارسی مقطع متوسطه دوم شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند با حداکثر تنوع و با معیار اشباع نظری، ۲۵ معلم از مدارس مختلف با سطوح مختلف برخورداری، جنسیت، سابقه تدریس و آشنایی با فناوری انتخاب شدند و داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده غیرمشارکتی کلاس های درس جمع آوری و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی که شامل کدگذاری باز، محوری و گزینشی است، در نرم افزار MAXQDA تحلیل گردیدند و برای تامین اعتبار و روایی داده ها از روش های بازبینی توسط مشارکت کنندگان، بازبینی توسط همکاران پژوهشگر و سه سوسازی منابع داده استفاده شد. یافته های پژوهش به شناسایی ۶ مضمون اصلی در حوزه چالش ها، ۵ مضمون اصلی در حوزه فرصت ها و ۴ مضمون اصلی در حوزه تهدیدها انجامید. چالش های اصلی شامل ۱) چالش های شناختی-مفهومی (شامل کاهش تفکر انتقادی و تحلیل ادبی، سطحی شدن درک مفاهیم، و تضعیف توانایی تفسیر و تاویل متون)، ۲) چالش های عاطفی-ارتباطی (شامل کاهش ارتباط عاطفی معلم و دانش آموز، تضعیف همدلی و درک زیبایی شناسی، و کاهش تعاملات انسانی در کلاس)، ۳) چالش های هویتی-فرهنگی (شامل تضعیف هویت فرهنگی و ملی، کاهش انس با متون کهن، و تهدید زبان فارسی در فضای مجازی)، ۴) چالش های حرفه ای-معلمی (شامل کمبود دانش و مهارت دیجیتال، نگرانی از جایگزینی با هوش مصنوعی، افزایش بار کاری، و تعارض نقش سنتی و جدید)، ۵) چالش های روش شناختی-آموزشی (شامل نبود محتوای متناسب با هوش مصنوعی، ضعف ابزارهای ارزیابی، و عدم تناسب روش های سنتی)، و ۶) چالش های اخلاقی-قانونی (شامل نگرانی های حریم خصوصی، کپی رایت و مالکیت فکری، و اصالت آثار ادبی) بودند. فرصت های اصلی شامل ۱) شخصی سازی یادگیری ادبیات، ۲) دسترسی به منابع بی نهایت و چندرسانه ای، ۳) تحلیل داده های زبانی و متنی پیشرفته، ۴) تولید محتوای خلاقانه و تعاملی، و ۵) توسعه مهارت های زبانی و ادبی بودند. تهدیدهای اصلی نیز شامل ۱) جایگزینی معلم با هوش مصنوعی، ۲) تضعیف خلاقیت و اصالت ادبی، ۳) گسترش محتوای غیرمعتبر و سطحی، و ۴) تهدید هویت و اصالت زبان فارسی بودند. در نهایت، پژوهش حاضر مدل مفهومی جامعی برای مواجهه با چالش ها و بهره برداری از فرصت های هوش مصنوعی در تدریس ادبیات فارسی ارائه می دهد که شامل سه سطح معلم (توانمندسازی و بازتعریف نقش)، مدرسه (حمایت و زیرساخت) و سیاست گذاری (تدوین راهنماها و چارچوب های اخلاقی) است و بر رویکرد تدریجی، مشارکتی و مبتنی بر حفظ اصالت و هویت ادبی-فرهنگی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

تدریس ادبیات فارسی ، هوش مصنوعی ، چالش های معلمان ، فرصت ها ، تهدیدها