نقش روش های تدریس فعال در پرورش تفکر خلاق و انتقادی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش روش های تدریس فعال در پرورش تفکر خلاق و انتقادی دانش آموزان انجام شده است. در عصر کنونی که پرورش مهارت های تفکر سطح بالا به یکی از اهداف اساسی نظام های آموزشی تبدیل شده، روش های سنتی به دلیل تاکید بر حافظه محوری و انفعال، نه تنها به پرورش این مهارت ها کمک نمی کنند، بلکه به تضعیف آن ها دامن می زنند. این پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) و با طرح متوالی اکتشافی در مقطع متوسطه اول شهر شیراز انجام شده است. در بخش کیفی، ۲۰ معلم و ۳۰ دانش آموز از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته و گروه های کانونی مشارکت داشتند و داده ها با تحلیل محتوای استقرایی در نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند. در بخش کمی، ۳۶۰ دانش آموز با روش نمونه گیری خوشه ای تصادفی انتخاب شدند و داده ها با استفاده از پرسشنامه های استاندارد تفکر خلاق عابدی، تفکر انتقادی کالیفرنیا و پرسشنامه محقق ساخته روش های تدریس فعال، با روش های آمار استنباطی شامل آزمون تی مستقل و رگرسیون چندگانه تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که میانگین نمرات تفکر خلاق و انتقادی دانش آموزان در گروه آموزش دیده با روش های فعال، به طور معناداری بالاتر از گروه سنتی بود (۰۰۱/۰>P). یادگیری مبتنی بر مسئله با ضریب بتای ۳۶/۰ بیشترین تاثیر و پروژه های خلاقانه با ضریب بتای ۱۹/۰ کمترین تاثیر را داشتند و پنج مولفه روش های فعال، ۵۶ درصد از واریانس تفکر خلاق و ۵۳ درصد از واریانس تفکر انتقادی را تبیین کردند. موانع اصلی شامل نظام ارزشیابی سنتی، حجم بالای کتب درسی، کمبود زمان، مقاومت در برابر تغییر و نبود آموزش های ضمن خدمت بود. در نهایت، مدل مفهومی سه سطحی طراحی، اجرا و ارزشیابی برای پرورش تفکر از طریق روش های تدریس فعال ارائه شد که بر رویکرد تدریجی، مشارکتی و مبتنی بر پرورش کنجکاوی و پرسش گری تاکید دارد. این مدل می تواند مبنایی برای توانمندسازی معلمان، اصلاح نظام ارزشیابی و بازنگری در برنامه های درسی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

روش های تدریس فعال ، تفکر خلاق ، تفکر انتقادی ، یادگیری مبتنی بر مسئله