تحلیل جامعه شناختی نقش فعالیت های ورزشی فوق برنامه بر انسجام اجتماعی و کاهش آسیب های رفتاری در دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه شناختی نقش فعالیت های ورزشی فوق برنامه بر انسجام اجتماعی و کاهش آسیب های رفتاری در دانش آموزان انجام شده است. فعالیت های ورزشی فوق برنامه به عنوان یکی از مهم ترین و تاثیرگذارترین بسترهای غیررسمی تربیتی در مدارس، فراتر از اهداف جسمانی و سلامت محور، کارکردهای اجتماعی عمیق و گسترده ای دارند که در بسیاری از نظام های آموزشی مورد غفلت قرار گرفته اند. این فعالیت ها از طریق ایجاد فرصت های تعامل سازنده، همکاری تیمی، رقابت سالم، پذیرش قواعد، مدیریت هیجانات و شکل دهی به هویت جمعی، می توانند به تقویت انسجام اجتماعی در میان دانش آموزان و کاهش رفتارهای پرخطر و آسیب های اجتماعی کمک کنند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی، تجارب زیسته ۲۲ دانش آموز شرکت کننده در فعالیت های ورزشی فوق برنامه، ۱۶ معلم تربیت بدنی و مربی ورزش، ۱۲ والدین و ۸ مدیر مدرسه از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده میدانی واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۲۰ دانش آموز مقطع متوسطه اول و دوم از ۱۲ مدرسه شهر شیراز که دارای برنامه های ورزشی فوق برنامه فعال و غیرفعال بودند، با استفاده از پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه انسجام اجتماعی (محقق ساخته با ۲۶ گویه در چهار مولفه تعلق و هویت جمعی، اعتماد و همبستگی، تعاملات مثبت و مشارکت گروهی) و پرسشنامه آسیب های رفتاری (با ۲۴ گویه در چهار مولفه پرخاشگری و خشونت، قلدری و طرد اجتماعی، رفتارهای پرخطر و مصرف مواد، و ناهنجاری های انضباطی) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (انسجام اجتماعی: ۹۰/۰، آسیب های رفتاری: ۸۷/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام شد. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «ورزش به مثابه میدان تعامل و دوستی سازی»، «قواعد بازی و جامعه پذیری»، «هویت سازی تیمی و تعلق جمعی»، «تخلیه هیجانی و مدیریت خشم» و «موانع ساختاری و فرهنگی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که مشارکت در فعالیت های ورزشی فوق برنامه با انسجام اجتماعی رابطه مثبت و معنادار (۶۲/۰=β، ۰۰۱/۰>p) و با آسیب های رفتاری رابطه منفی و معنادار (۴۵/۰-=β، ۰۰۱/۰>p) دارد. تحلیل مسیرها نشان داد که انسجام اجتماعی نقش میانجی جزئی در رابطه میان فعالیت های ورزشی و کاهش آسیب های رفتاری ایفا می کند. همچنین نتایج نشان داد که مدارسی که برنامه های ورزشی فوق برنامه منظم و متنوعی دارند، به طور معناداری از شاخص های انسجام اجتماعی بالاتر و آسیب های رفتاری پایین تر برخوردارند. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر فعالیت های ورزشی بر انسجام اجتماعی و کاهش آسیب های رفتاری ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که برنامه های ورزشی فوق برنامه به عنوان یک راهبرد پیشگیرانه و ارتقایی در تمام مدارس توسعه یابند.

کلیدواژه ها:

فعالیت های ورزشی فوق برنامه ، انسجام اجتماعی ، آسیب های رفتاری ، دانش آموزان ، جامعه شناسی ورزش ، تربیت بدنی ، هویت جمعی