تاثیر فضای مجازی بر رفتار دانش آموزان و نقش معلم در مدیریت آن

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر فضای مجازی بر رفتار دانش آموزان و نقش معلم در مدیریت آن انجام شده است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها، توصیفی از نوع پیمایشی با رویکردی آمیخته (کیفی-کمی) می باشد. جامعه آماری در بخش کمی شامل کلیه معلمان و دانش آموزان دوره متوسطه اول شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۳۸۴ دانش آموز و ۱۵۰ معلم به عنوان نمونه انتخاب شدند. در بخش کیفی نیز با ۲۵ نفر از معلمان با تجربه، مشاوران مدارس و متخصصان علوم تربیتی و روانشناسی مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام گرفت. برای گردآوری داده های کمی از سه پرسشنامه استاندارد شامل پرسشنامه استفاده از فضای مجازی، پرسشنامه رفتارهای دانش آموزان (محقق ساخته) و پرسشنامه نقش معلم در مدیریت فضای مجازی (محقق ساخته) استفاده گردید. روایی و پایایی ابزارها با استفاده از تحلیل عاملی و ضریب آلفای کرونباخ (به ترتیب ۰.۹۱، ۰.۸۹ و ۰.۹۲) تایید شد. داده های کمی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه و تحلیل واریانس و داده های کیفی با استفاده از روش تحلیل تماتیک مورد بررسی قرار گرفتند. یافته های کمی پژوهش نشان داد که بین استفاده از فضای مجازی با رفتارهای مثبت دانش آموزان (همکاری، مشارکت، خلاقیت) رابطه مثبت و معنادار و با رفتارهای منفی (پرخاشگری، انزوا، کاهش تمرکز، بی انضباطی) رابطه مثبت و قوی تری وجود دارد. همچنین، نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که متغیرهای نقش معلم در آموزش سواد رسانه ای، نظارت و راهنمایی، ایجاد جایگزین های سالم و ارتباط با خانواده، توانایی پیش بینی ۴۸ درصد از تغییرات رفتارهای دانش آموزان را دارند. نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین دانش آموزان با سطوح مختلف استفاده از فضای مجازی از نظر رفتارهای تحصیلی و اجتماعی تفاوت معناداری وجود دارد و دانش آموزانی که استفاده متعادل و هدفمند از فضای مجازی دارند، رفتارهای مثبت تری نشان می دهند. نتایج بخش کیفی نیز به استخراج ۵ مضمون اصلی و ۲۰ مضمون فرعی شامل تاثیرات مثبت فضای مجازی، تاثیرات منفی فضای مجازی، نقش معلم در آموزش و آگاهی بخشی، نقش معلم در نظارت و راهنمایی، و راهکارهای مدیریت موثر منجر گردید. بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که فضای مجازی به عنوان یک پدیده دووجهی، هم فرصت های ارزشمندی برای یادگیری و رشد دانش آموزان فراهم می آورد و هم تهدیدهای جدی برای رفتار و سلامت روان آنان ایجاد می کند و معلمان با ایفای نقش های چندگانه آموزشی، مشاوره ای، نظارتی و ارتباطی، می توانند به طور موثری تاثیرات منفی فضای مجازی را کاهش داده و از فرصت های آن برای ارتقاء یادگیری و رشد دانش آموزان بهره برداری کنند. این یافته ها می تواند برای معلمان، مشاوران مدارس، مدیران آموزشی، والدین و برنامه ریزان آموزشی در جهت طراحی برنامه های موثر مدیریت فضای مجازی و توانمندسازی دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

فضای مجازی ، رفتار دانش آموزان ، نقش معلم ، سواد رسانه ای ، مدیریت رفتار