هویت حرفه ای معلمان در عصر الگوریتم ها

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و تبیین دگرگونی های بنیادین در هویت حرفه ای معلمان در مواجهه با گسترش روزافزون الگوریتم ها، سامانه های هوش مصنوعی و فناوری های داده محور در نظام های آموزشی انجام شده است و می کوشد تا با رویکردی ترکیبی و چندرشته ای، به این پرسش اساسی پاسخ دهد که چگونه الگوریتم ها به عنوان عوامل نوین قدرت و دانش، مرزهای سنتی نقش معلمی را بازتعریف می کنند و چه پیامدهای مثبت و منفی بر احساس هویت، خودکارآمدی و کنشگری حرفه ای معلمان بر جای می گذارند. این مطالعه با درک این واقعیت که عصر حاضر، نه فقط عصر اطلاعات، بلکه عصر «الگوریتم های تصمیم ساز» است و نظام های آموزشی نیز از این تحول بی نصیب نمانده اند و روزبه روز شاهد ورود ابزارهای هوشمند برای شخصی سازی یادگیری، ارزشیابی خودکار، توصیه گری محتوا و حتی مدیریت کلاس هستیم، بر آن شده است تا با تلفیق نظریه های هویت اجتماعی (کاستلز و جنکینز)، جامعه شناسی حرفه ها (آبوت) و نظریه های انتقادی فناوری (فیرستون و سلینگر)، یک چارچوب نظری بومی و انتقادی برای تحلیل این تحول ارائه نماید. روش پژوهش به صورت کیفی و با رویکرد تحلیل پدیدارشناختی تفسیری (IPA) طراحی گردید و با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۲۸ نفر از معلمان با سابقه های مختلف تحصیلی (ابتدایی، متوسطه اول و دوم) و با سطوح مختلف آشنایی با فناوری در شهرهای تهران و اصفهان، داده های غنی و بافتاری جمع آوری گردید و سپس با استفاده از نرم افزار MAXQDA و روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) مورد تحلیل قرار گرفت و یافته های پژوهش که در قالب سه جدول تحلیلی-توصیفی ارائه شده است، نشان می دهد که ورود الگوریتم ها به عرصه تعلیم و تربیت، یک «تحول پارادایمی» را در هویت حرفه ای معلمان رقم زده است که می توان آن را در قالب سه مقوله اصلی «تهدیدهای هویتی» (شامل احساس بی گانگی، کاهش خودمختاری، ترس از جایگزینی و بحران مرجعیت)، «فرصت های توانمندساز» (شامل افزایش کارایی، شخصی سازی آموزش، دسترسی به داده های دقیق و امکان تمرکز بر تعاملات انسانی) و «راهبردهای تطبیقی» (شامل بازتعریف نقش معلمی، توسعه سواد داده ای، پذیرش مشروط الگوریتم ها و تقویت مهارت های بین فردی) دسته بندی گردید و همچنین، تحلیل نشان داد که معلمان در یک «فضای دوگانه» و «تنش زا» زندگی می کنند و از یک سو، الگوریتم ها را به عنوان ابزارهایی کارآمد و وقت گیر کاهش می دهند و از سوی دیگر، آنها را به عنوان تهدیدی برای استقلال حرفه ای و خلاقیت خود تلقی می کنند و این دوگانگی، منجر به شکل گیری نوعی «هویت سیال» و «شکننده» می شود که نیازمند بازتعریف اساسی در نظام تربیت معلم و فلسفه آموزش و پرورش است و همچنین، یافته ها نشان داد که تفاوت معناداری میان معلمان با تجربه بالا و پایین، و همچنین معلمان رشته های ریاضی-علوم با معلمان علوم انسانی، در نحوه مواجهه با الگوریتم ها وجود دارد.

کلیدواژه ها:

هویت حرفه ای ، معلمان ، الگوریتم ها ، هوش مصنوعی در آموزش ، خودکارآمدی ، جامعه شناسی حرفه ها