سواد رسانه ای و تفکر انتقادی؛ وظیفه جدید معلمان در عصر هجوم اطلاعات

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش معلمان در توسعه سواد رسانه ای و تفکر انتقادی دانش آموزان در عصر هجوم اطلاعات انجام شده است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها، توصیفی از نوع پیمایشی با رویکردی آمیخته (کیفی-کمی) می باشد. جامعه آماری در بخش کمی شامل کلیه معلمان دوره متوسطه دوم شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ به تعداد ۱۲,۴۵۰ نفر بود که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۳۸۴ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. در بخش کیفی نیز با ۲۲ نفر از معلمان با تجربه، متخصصان علوم تربیتی و کارشناسان رسانه، مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام گرفت. برای گردآوری داده های کمی از سه پرسشنامه استاندارد شامل پرسشنامه سواد رسانه ای فلسفی (۱۳۹۸)، پرسشنامه تفکر انتقادی کالیفرنیا (۱۹۹۰) و پرسشنامه خودکارآمدی معلمان تاشمن و همکاران (۲۰۰۴) استفاده گردید. روایی و پایایی ابزارها با استفاده از تحلیل عاملی و ضریب آلفای کرونباخ (به ترتیب ۰.۸۹، ۰.۸۷ و ۰.۸۶) تایید شد. داده های کمی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه و تحلیل مسیر و داده های کیفی با استفاده از روش تحلیل تماتیک مورد بررسی قرار گرفتند. یافته های کمی پژوهش نشان داد که بین سواد رسانه ای معلمان با تفکر انتقادی دانش آموزان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد .نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که متغیرهای سواد رسانه ای معلمان، خودکارآمدی و آشنایی با روش های تدریس مبتنی بر تفکر انتقادی، توانایی پیش بینی ۵۶ درصد از تغییرات تفکر انتقادی دانش آموزان را دارند. نتایج بخش کیفی نیز به استخراج ۵ مضمون اصلی و ۲۰ مضمون فرعی شامل ضرورت سواد رسانه ای در عصر اطلاعات، چالش های معلمان در مواجهه با اطلاعات، راهبردهای تدریس تفکر انتقادی، موانع نهادی و ساختاری، و نقش حمایت گرانه معلم در عصر دیجیتال منجر گردید. بر اساس یافته های این پژوهش، می توان نتیجه گرفت که در عصر هجوم اطلاعات، معلمان نقشی فراتر از انتقال دانش دارند و موظف اند با ارتقاء سواد رسانه ای خود و به کارگیری روش های تدریس فعال و پرسش محور، به دانش آموزان در تشخیص اطلاعات معتبر، تحلیل و ارزیابی پیام ها، مقاومت در برابر اخبار جعلی و شبه علم، و پرورش تفکر انتقادی کمک کنند. این یافته ها می تواند برای برنامه ریزان آموزشی، مدیران مدارس، معلمان و طراحان دوره های توانمندسازی در جهت ارتقاء سواد رسانه ای و تفکر انتقادی در نظام آموزشی کشور مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، تفکر انتقادی ، نقش معلم ، عصر اطلاعات ، خودکارآمدی