نقش هوش مصنوعی در آموزش وتحلیل ادبیات فارسی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هوش مصنوعی در آموزش و تحلیل ادبیات فارسی انجام شده است. این مطالعه از نوع تحقیقات کیفی با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی به اجرا درآمده و جامعه آماری آن شامل معلمان و استادان ادبیات فارسی، متخصصان زبان شناسی محاسباتی، طراحان آموزشی و کارشناسان هوش مصنوعی فعال در حوزه پردازش زبان طبیعی و کاربردهای آموزشی آن در ایران بود که در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ مشغول به فعالیت بوده اند. برای انتخاب مشارکت کنندگان، از روش نمونه گیری هدفمند با حداکثر تنوع استفاده شد و داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۲۸ مشارکت کننده (شامل ۱۰ معلم و استاد ادبیات فارسی با تجربه در استفاده از فناوری های نوین، ۷ متخصص زبان شناسی محاسباتی و پردازش زبان طبیعی، ۶ طراح آموزشی حوزه زبان و ادبیات، و ۵ کارشناس هوش مصنوعی با سابقه کار بر روی پروژه های مرتبط با زبان فارسی) که همگی حداقل به مدت سه سال در زمینه های مرتبط با ادبیات فارسی و فناوری های دیجیتال تجربه داشتند، گردآوری گردید و مصاحبه ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. برای تحلیل داده ها، از روش تحلیل مضمون با رویکرد کلارک و براون (۲۰۰۶) استفاده شد و کدگذاری در سه سطح باز، محوری و انتخابی انجام گرفت و برای تامین اعتبار و پایایی یافته ها، از روش های سه سوسازی منابع داده، بازبینی توسط مشارکت کنندگان، بررسی همکاران و خودبازبینی پژوهشگر استفاده گردید. یافته های پژوهش به شناسایی ۶ مضمون اصلی و ۲۶ مضمون فرعی انجامید که مضامین اصلی شامل «تحلیل متون ادبی با پردازش زبان طبیعی»، «شخصی سازی یادگیری ادبیات با هوش مصنوعی»، «ایجاد و تولید محتوای ادبی تعاملی»، «ارزشیابی هوشمند مهارت های ادبی»، «ترجمه و تفسیر هوشمند متون کهن» و «چالش های کاربرد هوش مصنوعی در ادبیات فارسی» بودند. مشارکت کنندگان به تفصیل به تبیین قابلیت های هوش مصنوعی در حوزه های مختلف آموزش و تحلیل ادبیات فارسی پرداختند و بر این نکته تاکید داشتند که هوش مصنوعی با ابزارهایی نظیر تحلیل سبک شناسی، تشخیص نویسنده، تحلیل شبکه های معنایی، تولید خودکار پرسش های تحلیلی، شبیه سازی گفتگو با شخصیت های ادبی، و ترجمه و تفسیر متون کهن، می تواند به عنوان یک «همیار هوشمند» در کنار معلم و استاد ادبیات عمل کند و به غنی سازی فرایند یاددهی-یادگیری، شخصی سازی آموزش بر اساس توانایی ها و علایق هر دانش آموز، و عمق بخشی به تحلیل های ادبی کمک شایانی نماید و با این حال، مشارکت کنندگان بر این نکته نیز تاکید داشتند که هوش مصنوعی هرگز نمی تواند جایگزین درک انسانی، شهود ادبی و ارتباط عاطفی معلم با متن و دانش آموز شود و استفاده از آن باید به عنوان یک ابزار مکمل و توانمندساز در نظر گرفته شود و در این مسیر، چالش هایی نظیر کیفیت داده های زبانی، پیچیدگی های صرفی و نحوی زبان فارسی، ابهامات معنایی، کمبود منابع آموزشی استاندارد، و نگرانی های اخلاقی و فرهنگی نیز وجود دارد که نیازمند توجه ویژه و راهکارهای عملی هستند و بر اساس یافته ها، مدل مفهومی «همیاری هوشمند در آموزش ادبیات فارسی» ارائه گردید که شامل سه لایه اصلی «ابزارهای هوشمند تحلیل متن»، «مسیرهای یادگیری شخصی سازی شده» و «ارزیابی و بازخورد پویا» است و می تواند به عنوان چارچوبی راهنما برای معلمان، طراحان آموزشی، متخصصان فناوری و سیاست گذاران نظام آموزشی در راستای بهره مندی بهینه از قابلیت های هوش مصنوعی برای ارتقای کیفیت آموزش و تحلیل ادبیات فارسی مورد استفاده قرار گیرد .

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، آموزش ادبیات فارسی ، پردازش زبان طبیعی ، تحلیل متون ادبی ، شخصی سازی یادگیری ، سبک شناسی محاسباتی