تاثیر آموزش سواد تشخیص اطلاعات نادرست از مقطع ابتدایی بر تفکر نقادانه دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر آموزش سواد تشخیص اطلاعات نادرست (بازشناسی اخبار جعلی، شبه علم و محتوای گمراه کننده) از مقطع ابتدایی بر تفکر نقادانه دانش آموزان انجام شده است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش اجرا، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل و دوره پیگیری سه ماهه می باشد. جامعه آماری شامل کلیه دانش آموزان دختر پایه پنجم و ششم ابتدایی شهر شیراز در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۶۰ دانش آموز (۳۰ نفر گروه آزمایش و ۳۰ نفر گروه کنترل) از دو مدرسه انتخاب شدند. برای گردآوری داده ها از پرسشنامه استاندارد تفکر نقادانه کالیفرنیا (فرم ب) و آزمون محقق ساخته تشخیص اطلاعات نادرست استفاده گردید. روایی و پایایی ابزارها با استفاده از تحلیل عاملی و ضریب آلفای کرونباخ (به ترتیب ۰.۸۸ و ۰.۸۷) تایید شد. گروه آزمایش به مدت ۱۴ جلسه ۶۰ دقیقه ای (دو جلسه در هفته) تحت آموزش سواد تشخیص اطلاعات نادرست شامل شناسایی اخبار جعلی، تشخیص شبه علم و تحلیل محتوای گمراه کننده با روش های فعال و بازی محور قرار گرفتند و گروه کنترل هیچ مداخله ای دریافت نکرد. داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره و تک متغیره و با نرم افزار SPSS نسخه ۲۷ و AMOS نسخه ۲۶ مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج دوره پیگیری سه ماهه حاکی از پایداری نسبی اثرات مداخله بود (کاهش کمتر از ۴ درصد). نتایج این پژوهش نشان می دهد که آموزش سواد تشخیص اطلاعات نادرست از مقطع ابتدایی، به عنوان یک رویکرد پیشگیرانه و توانمندساز، می تواند به طور قابل توجهی تفکر نقادانه دانش آموزان را پرورش دهد و آنان را در برابر هجوم اطلاعات نادرست و گمراه کننده در عصر دیجیتال مقاوم سازد. این یافته ها می تواند برای برنامه ریزان آموزشی، مولفان کتب درسی، معلمان و سیاست گذاران نظام آموزشی در جهت طراحی و اجرای برنامه های منظم آموزش سواد رسانه ای و تفکر نقادانه از دوره ابتدایی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد تشخیص اطلاعات نادرست ، اخبار جعلی ، شبه علم ، تفکر نقادانه ، دانش آموزان ابتدایی