تبیین نقش سواد رسانه ای معلمان در مدیریت مصرف محتوای مجازی توسط دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش سواد رسانه ای معلمان در مدیریت مصرف محتوای مجازی توسط دانش آموزان و ارائه یک مدل مفهومی برای توانمندسازی معلمان در این حوزه به صورت یک مطالعه مروری ترکیبی (ترکیب مرور نظام مند و تحلیل محتوای کیفی) انجام شد. این پژوهش با بهره گیری از روش مرور نظام مند و بر اساس راهنمای پریزما، به بررسی، ارزیابی و ترکیب یافته های پژوهش های کمی و کیفی منتشرشده بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ پرداخته و سپس با استفاده از تحلیل محتوای کیفی، به تدوین یک مدل مفهومی برای توانمندسازی معلمان در زمینه سواد رسانه ای و مدیریت مصرف محتوای مجازی دانش آموزان اقدام کرده است. جستجوی نظام مند در پایگاه های داده معتبر شامل وب آگاهی، اسکوپوس، اریک، گوگل دانش و پایگاه های داخلی مانند نورمگز و مگیران با استفاده از ترکیبی از کلیدواژه های مرتبط با سواد رسانه ای، معلمان، مدیریت مصرف محتوا، دانش آموزان، فضای مجازی، تربیت رسانه ای و سواد دیجیتال انجام شد و پس از غربالگری اولیه ۷۹۰ سند، در نهایت ۵۵ مقاله و گزارش پژوهشی معتبر برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. یافته های حاصل از ترکیب مرور نظام مند و تحلیل محتوای کیفی نشان داد که سواد رسانه ای معلمان به عنوان یک عامل کلیدی و تعیین کننده در مدیریت مصرف محتوای مجازی توسط دانش آموزان ایفای نقش می کند و معلمانی که از سواد رسانه ای بالاتری برخوردارند، بهتر می توانند دانش آموزان را در شناسایی محتوای معتبر و نامعتبر، تحلیل و نقد پیام های رسانه ای، تشخیص اخبار جعلی و شایعات، مدیریت زمان مصرف رسانه، و استفاده ایمن و مسئولانه از فضای مجازی راهنمایی کنند و همچنین، نتایج نشان داد که سواد رسانه ای معلمان شامل چهار مولفه اصلی دانش رسانه ای (آشنایی با انواع رسانه ها، ویژگی ها و کارکردهای آن ها)، مهارت های تحلیلی و انتقادی (توانایی تحلیل، نقد و ارزیابی پیام های رسانه ای)، مهارت های تولید و خلق محتوا (توانایی تولید و به اشتراک گذاری محتوای رسانه ای موثر و مسئولانه)، و نگرش و ارزش های اخلاقی (التزام به اصول اخلاقی و مسئولیت پذیری در استفاده از رسانه ها) است و معلمانی که در هر چهار مولفه از سطح بالایی برخوردارند، تاثیر بسیار بیش تری بر مدیریت مصرف محتوای مجازی دانش آموزان دارند و از سوی دیگر، یافته ها نشان داد که دانش آموزان در فضای مجازی با تهدیدات متعددی مانند محتوای نامناسب، اخبار جعلی، قلدری سایبری، اعتیاد به رسانه های اجتماعی، نقض حریم خصوصی و سوءاستفاده های مختلف مواجه هستند و معلمان با سواد رسانه ای می توانند با آموزش مهارت های تفکر انتقادی، ایجاد گفت وگو و بحث در مورد مسائل رسانه ای، ارائه الگوهای مناسب مصرف رسانه، و همکاری با والدین، به کاهش این تهدیدات و مدیریت مصرف محتوای مجازی توسط دانش آموزان کمک کنند. علاوه بر این، نتایج نشان داد که عواملی مانند آموزش های ضمن خدمت معلمان، حمایت مدرسه و مدیران، دسترسی به منابع و محتوای آموزشی مناسب، و همکاری با والدین، بر میزان اثربخشی معلمان در مدیریت مصرف محتوای مجازی دانش آموزان تاثیر تعدیل گرانه دارند و بر اساس یافته ها، یک مدل مفهومی برای توانمندسازی معلمان در زمینه سواد رسانه ای و مدیریت مصرف محتوای مجازی دانش آموزان ارائه شده است که شامل سه سطح کلان (سیاست گذاری و برنامه ریزی آموزشی)، میانی (برنامه های توانمندسازی و حمایت مدرسه) و خرد (عملکرد معلم در کلاس و تعامل با دانش آموزان) است و نشان می دهد که موفقیت در این حوزه، نیازمند رویکردی نظام مند، چندسطحی و مشارکتی است که در آن، تمامی ذی نفعان (معلمان، دانش آموزان، والدین، مدیران و سیاست گذاران) نقش فعالی ایفا کنند.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، معلمان ، مدیریت مصرف محتوا ، دانش آموزان ، فضای مجازی ، تربیت رسانه ای