یادگیری مبتنی بر مسئله به عنوان رویکردی برای پرورش تفکر انتقادی در آموزش عمومی

در عصر انفجار اطلاعات و پیچیدگی فزاینده مسائل پیش روی بشریت، تفکر انتقادی به عنوان یکی از عالی ترین و ضروری ترین شایستگی های شهروندان قرن بیست و یکم شناخته می شود. نظام های آموزشی در سراسر جهان با این پرسش بنیادین مواجه هستند که چگونه می توانند نسل جوان را برای مواجهه نقادانه، خلاق و مسئولانه با انبوه اطلاعات، ادعاها و دوراهی های اخلاقی زندگی معاصر آماده سازند. در این میان، یادگیری مبتنی بر مسئله به عنوان یک رویکرد آموزشی دانش آموزمحور و تجربی، توجه بسیاری از صاحب نظران و دست اندرکاران تعلیم و تربیت را به خود جلب کرده است. مقاله مروری پیش رو با هدف واکاوی جامع و عمیق نقش و جایگاه یادگیری مبتنی بر مسئله در پرورش تفکر انتقادی دانش آموزان در بستر آموزش عمومی، از دوره ابتدایی تا پایان متوسطه، نگاشته شده است. در این مقاله، ابتدا با مرور نظام مند ادبیات نظری و پژوهشی موجود، چیستی تفکر انتقادی و مولفه های آن، و نیز مبانی و اصول یادگیری مبتنی بر مسئله تبیین می گردد. سپس، با استناد به یافته های پژوهشی حاصل از مطالعات تجربی، شبه تجربی، اقدام پژوهی و مرورهای نظام مند انجام شده در این حوزه، شواهد مربوط به اثربخشی یادگیری مبتنی بر مسئله بر ابعاد گوناگون تفکر انتقادی از جمله توانایی تحلیل، استدلال، ارزشیابی، حل مسئله و تصمیم گیری مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد. یافته های این مرور نشان می دهد که اگرچه شواهد قابل توجهی دال بر تاثیر مثبت یادگیری مبتنی بر مسئله بر پرورش تفکر انتقادی وجود دارد، میزان این تاثیرپذیری تحت تاثیر عوامل متعددی همچون سن و سطح تحصیلی دانش آموزان، ماهیت مسئله، کیفیت اجرا، نقش تسهیل گری معلم و زمینه فرهنگی و آموزشی قرار دارد. مقاله با جمع بندی این یافته ها، چارچوبی مفهومی برای طراحی و اجرای اثربخش یادگیری مبتنی بر مسئله در جهت پرورش تفکر انتقادی در آموزش عمومی ارائه داده و رهنمودهایی را برای سیاست گذاران آموزشی، طراحان برنامه درسی، معلمان و پژوهشگران این عرصه پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

یادگیری مبتنی بر مسئله ، تفکر انتقادی ، آموزش عمومی ، رویکرد دانش آموزمحور ، حل مسئله ، استدلال ، مهارت های قرن بیست و یکم