نقش برنامه درسی پنهان در شکل گیری شخصیت دانش آموزان

برنامه درسی پنهان به عنوان مجموعه ای از قواعد، هنجارها، ارزش ها و انتظارات ضمنی که در فضای آموزشی شکل می گیرد، نقشی عمیق و پایدار در شکل گیری شخصیت دانش آموزان ایفا می کند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی و بین رشته ای به بررسی چگونگی تاثیر برنامه درسی پنهان بر ابعاد مختلف شخصیت دانش آموزان با تاکید بر عدالت شناختی و اجتماعی می پردازد. تحلیل چندبعدی نشان می دهد که برنامه درسی پنهان از طریق سازوکارهای نامحسوس مانند سلسله مراتب قدرت در کلاس درس، الگوهای تعامل معلم و دانش آموز، توزیع ناعادلانه فرصت های مشارکت، و تقویت یا نادیده گرفتن تنوع فرهنگی و زبانی، بر شکل گیری هویت، عزت نفس، تاب آوری و الگوهای رفتاری دانش آموزان تاثیرگذار است. یافته ها حاکی از آن است که دانش آموزان آسیب پذیر از جمله کودکان مهاجر، دانش آموزان مناطق محروم، دختران در جوامع سنتی گرا، و کودکان با سطح سواد خانوادگی پایین، بیشترین تبعات منفی برنامه درسی پنهان را تجربه می کنند. این گروه ها اغلب با پیام های ضمنی مبنی بر پایین بودن ارزش فرهنگی خود، ناتوانی ذاتی یا عدم تطابق با هنجارهای غالب مدرسه مواجه می شوند که منجر به کاهش حس تعلق، تضعیف هویت مثبت و تقویت چرخه محرومیت آموزشی می گردد. در مقابل، برنامه درسی پنهان مبتنی بر اصول عدالت شناختی که تنوع را به عنوان دارایی شناخته و فضایی برای بروز چندصدایی فرهنگی فراهم می کند، می تواند به شکل گیری شخصیتی مقاوم، خودآگاه و مشارکت جو کمک کند. این پژوهش با تاکید بر ضرورت بازتعریف برنامه درسی پنهان از ابزاری برای همگون سازی به بستری برای گسترش عدالت آموزشی، پیشنهاد می کند که سیاست گذاران و مربیان با آگاهی از تاثیرات نامرئی این برنامه، فضاهای آموزشی را به گونه ای طراحی کنند که به جای تقویت نابرابری های موجود، به رشد شخصیتی همه دانش آموزان بدون توجه به پیشینه جمعیتی آنان بپردازند (Jackson, ۱۹۶۸; Apple & Beane, ۲۰۰۷; Kumashiro, ۲۰۰۹).

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، شخصیت دانش آموز ، عدالت شناختی ، تنوع جمعیتی ، حاشیه نشینی ، آسیب پذیری آموزشی ، هویت یادگیرنده