نقش برنامه درسی پنهان در شکل گیری هویت اجتماعی دانش آموزان

مقاله مروری حاضر با هدف واکاوی نقش و کارکردهای برنامه درسی پنهان در فرآیند پیچیده و چندلایه شکل گیری هویت اجتماعی دانش آموزان نگاشته شده است. برنامه درسی پنهان، که شامل مجموعه ای از هنجارها، ارزش ها، باورها، نگرش ها و الگوهای رفتاری است که به طور ضمنی و غیررسمی از طریق ساختارها، قواعد، روابط اجتماعی و فرهنگ حاکم بر محیط مدرسه به دانش آموزان منتقل می شود، در مقایسه با برنامه درسی رسمی و آشکار، تاثیری عمیق تر و پایدارتر بر ابعاد گوناگون شخصیتی و اجتماعی فراگیران بر جای می گذارد. این مقاله با بهره گیری از مرور نظام مند ادبیات پژوهش در حوزه برنامه ریزی درسی، جامعه شناسی آموزش و روان شناسی اجتماعی، تلاش می کند تا ابعاد مختلف این تاثیرگذاری را در سطوح خرد (کلاس درس و تعاملات میان فردی)، میانی (فرهنگ و ساختار مدرسه) و کلان (ارزش های مسلط جامعه) مورد کنکاش قرار دهد. یافته های این مرور نشان می دهد که برنامه درسی پنهان از طریق سازوکارهایی همچون الگوسازی رفتاری توسط معلمان و همسالان، بازتولید نابرابری های اجتماعی و اقتصادی، القای معانی ضمنی قوانین و مقررات مدرسه ای، چیدمان فیزیکی فضاهای آموزشی، محتوای ضمنی کتب درسی و روش های ارزشیابی، به طور مداوم در حال شکل دهی به ادراک دانش آموزان از خود، دیگری و جامعه است. این فرآیند می تواند به شکل گیری هویت های اجتماعی مبتنی بر مشارکت، مدارا، عدالت خواهی و تفکر انتقادی منجر شود و یا برعکس، زمینه ساز پرورش هویت هایی منفعل، مطیع، رقابت جو و پذیرنده نابرابری ها گردد. در نهایت، این مقاله نتیجه گیری می کند که شناخت عمیق و آگاهانه برنامه درسی پنهان برای مربیان، سیاست گذاران و برنامه ریزان درسی ضرورتی انکارناپذیر است تا بتوانند ضمن بهره گیری از ظرفیت های مثبت آن در جهت تسهیل رشد هویت اجتماعی سالم و پویا در دانش آموزان، از پیامدهای منفی و ناخواسته آن نیز بکاهند و زمینه را برای تحقق اهداف اصیل تربیتی فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، هویت اجتماعی ، جامعه پذیری مدرسه ای ، فرهنگ مدرسهو