آرمان شکنی یا آینده سازی: تحلیل تطبیقی اهداف متعارض آموزش و پرورش و اثرات آن بر تحقق آینده تحصیلی دانش آموزان

نظام های آموزش و پرورش همواره در کشاکش میان اهداف و آرمان های متعدد، گاه متعارض، قرار داشته اند. از یک سو، رسالت سنتی انتقال فرهنگ و دانش، و از سوی دیگر، ضرورت آماده سازی دانش آموزان برای آینده ای پیچیده و نامعلوم؛ از یک طرف، تاکید بر برابری فرصت ها و پرورش شهروندی، و از طرف دیگر، فشار برای نخبه پروری و رقابت در بازار کار جهانی. این مقاله با هدف تحلیل پیامدهای این تعارضات و چگونگی اثرگذاری آن ها بر ارتقای آینده تحصیلی دانش آموزان نگاشته شده است. منظور از «آینده تحصیلی» نه تنها موفقیت در آزمون های رسمی یا ورود به مقاطع عالی، بلکه دستیابی به شایستگی هایی است که امکان یادگیری مادام العمر، انطباق پذیری و ایفای نقش موثر در جامعه آینده را فراهم می آورد. روش تحقیق مبتنی بر مرور تحلیلی و انتقادی ادبیات نظری در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت، سیاست گذاری آموزشی و جامعه شناسی آموزش، و نیز پژوهش های تجربی مرتبط با مسیرهای تحصیلی است. یافته ها در قالب چند محور ارائه می شوند: نخست، شناسایی و دسته بندی اهداف کلان آموزش و پرورش در چهار حوزه فردی (رشد فکری، عاطفی، اخلاقی)، اجتماعی (جامعه پذیری، انسجام اجتماعی)، اقتصادی (تولید نیروی کار ماهر) و سیاسی (تربیت شهروند). دوم، تحلیل تنش های ذاتی بین این اهداف، مانند تنش بین استانداردسازی برای برابری و تفاوت سازی برای شکوفایی استعدادهای فردی؛ یا تنش بین پرورش تفکر انتقادی و انتقال هنجارهای اجتماعی مسلط. سوم، بررسی تاثیر این تنش ها بر طراحی برنامه درسی، روش های ارزشیابی و ساختار مدارس، و چگونگی شکل دهی آن ها به مسیرهای تحصیلی متفاوت برای گروه های مختلف دانش آموزان (بر اساس جنسیت، طبقه اجتماعی، قومیت و منطقه جغرافیایی). چهارم، ارائه چارچوبی برای «آینده سازی تحصیلی» که در آن اهداف متعارض نه به صورت حذف یکدیگر، بلکه در قالب یک پویایی خلاق و متعادل بازتعریف می شوند.

کلیدواژه ها:

اهداف آموزش و پرورش ، آینده تحصیلی ، عدالت تربیتی ، تنش های سیاست آموزشی