بازتعریف نقش معلم در عصر هوش مصنوعی؛ از انتقال دهنده دانش تا طراح تجربه های یادگیری

با ورود هوش مصنوعی به عرصه تعلیم و تربیت، نظام های آموزشی در آستانه یکی از عمیق ترین تحولات تاریخ خود قرار گرفته اند. این تغییر که با ظهور فناوری های زاینده مانند ChatGPT سرعت بیشتری یافته، نه صرفا به معنای ورود یک ابزار جدید، بلکه به منزله دگرگونی در مبانی معرفت شناختی و روش شناختی آموزش است. پژوهش حاضر با هدف بازتعریف نقش معلم در این چشم انداز نوین انجام شده و بر این پرسش اساسی تمرکز دارد که کارکردهای حرفه ای معلمان چگونه از جایگاه سنتی «انتقال دهنده دانش» به جایگاه جدید «طراح تجربه های یادگیری» تحول می یابد. این مطالعه با اتخاذ رویکرد کیفی و به کارگیری روش نظریه داده بنیاد، به تحلیل یافته های ۳۸ مطالعه تجربی منتشرشده بین سال های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که نقش جدید معلم در عصر هوش مصنوعی، چندبعدی و پیچیده است و شامل چهار مولفه اصلی می شود: ۱. طراح و معمار یادگیری که چارچوب های کلان دانش را ترسیم کرده و مسیر یادگیری را شخصی سازی می کند؛ ۲. تسهیل گر و راهبر شناختی که با بهره گیری از هوش مصنوعی، فرآیندهای تفکر انتقادی، خلاق و فراشناختی را در دانش آموزان پرورش می دهد؛ ۳. حامی عاطفی و اجتماعی که کارکردهای منحصربه فرد انسانی مانند همدلی، انگیزه بخشی و ارزش آفرینی را در تعامل با دانش آموزان به انجام می رساند؛ ۴. ارزیاب و راهبر اخلاقی که مسئولیت ارزشیابی فرآیندمحور، تشخیص صحت و سقم محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی و هدایت اخلاقی دانش آموزان در مواجهه با این فناوری را بر عهده دارد. نتایج تحقیق تاکید می کند که هوش مصنوعی نه جایگزین معلم، بلکه ابزاری برای توانمندسازی اوست و گذار موفق به این نقش جدید، مستلزم تحول در نظام های تربیت معلم، برنامه های توسعه حرفه ای مداوم، و بازنگری در خط مشی های آموزشی با تاکید بر مفهوم «گذار عادلانه» است.

کلیدواژه ها:

نقش معلم ، هوش مصنوعی ، طراحی تجربه یادگیری ، یادگیری عمیق ، سواد هوش مصنوعی ، نظام های آموزشی