بررسی تطبیقی مبانی، روش ها و اثربخشی روان شناسی مثبت گرا و معنویت درمانی شیعی در ارتقای سلامت روان

چکیدهسلامت روان یکی از مهم ترین ابعاد بهزیستی فردی و اجتماعی است و اختلالات روانی سهم قابل توجهی در بار بیماری ها، ناتوانی و کاهش کیفیت زندگی دارند. در سال های اخیر، رویکردهای مداخله ای در حوزه سلامت روان از تمرکز صرف بر کاهش نشانگان آسیب شناختی فراتر رفته و به ارتقای بهزیستی، معنا، امید، خودتنظیمی و شکوفایی انسانی توجه بیشتری نشان داده اند. در این میان، روان شناسی مثبت گرا با تاکید بر توانمندی ها، هیجانات مثبت، روابط سازنده، معنا و کامیابی، یکی از جریان های اثرگذار در ارتقای سلامت روان به شمار می رود. از سوی دیگر، در جوامع دینی و به ویژه بافت فرهنگی مذهبی شیعی، معنویت و آموزه های دینی می توانند نقش مهمی در تبیین سلامت روان، مقابله با رنج، ایجاد معنا و جهت دهی اخلاقی به زندگی ایفا کنند. هدف پژوهش حاضر، بررسی تطبیقی مبانی نظری، روش های مداخله ای و شواهد اثربخشی روان شناسی مثبت گرا و معنویت درمانی مبتنی بر آموزه های شیعی در ارتقای سلامت روان است. روش پژوهش، مرور نظام مند مطالعات تجربی مرتبط با مداخلات مثبت گرا و مداخلات معنوی/دینی همسو با آموزه های اسلامی و شیعی، همراه با تحلیل تطبیقی متون نظری و منابع دینی است. یافته ها نشان می دهد هر دو رویکرد بر مولفه هایی مانند معنا، امید، خودتنظیمی و کیفیت روابط انسانی تاکید دارند و با بهبود شاخص های بهزیستی روان شناختی و رضایت از زندگی و نیز کاهش برخی نشانگان پریشانی مانند اضطراب، افسردگی و استرس همراه بوده اند. با این حال، تفاوت های معناداری در مبانی انسان شناختی و غایت شناختی دو رویکرد وجود دارد؛ به گونه ای که روان شناسی مثبت گرا بیشتر بر سازه های سنجش پذیر شکوفایی و توانمندی های فردی تکیه دارد، در حالی که معنویت درمانی شیعی سلامت روان را در پیوند با غایت الهی، تربیت اخلاقی معنوی و انسجام درونی تبیین می کند. بر این اساس، طراحی مداخلات فرهنگی پاسخگو با بهره گیری از عناصر مشترک دو رویکرد، در صورت رعایت انسجام مفهومی، ملاحظات اخلاقی و حساسیت های دینی، می تواند الگویی مناسب برای ارتقای سلامت روان در جامعه شیعی فراهم آورد.کلمات کلیدی: روان شناسی مثبت گرا؛ معنویت درمانی شیعی؛ سلامت روان؛ بهزیستی روان شناختی؛ مداخله فرهنگی پاسخگو