طراحی و اعتبارسنجی مدل بار شناختی پویا برای آتش نشانان بافت تاریخی-فرسوده شیراز با رویکرد HSE شناختی

عملیات آتش نشانی در بافت های تاریخی و فرسوده شهری به دلیل ویژگی های کالبدی منحصربه فرد نظیر معابر باریک و پیچیده، تراکم بالای ساختمانی، مصالح فرسوده و اشتعال پذیر، دسترسی محدود برای خودروهای امدادی، و تراکم جمعیتی و گردشگری بالا، یکی از پیچیده ترین و پرخطرترین ماموریت های عملیاتی برای آتش نشانان محسوب می شود. در چنین شرایطی، آتش نشانان با حجم عظیمی از اطلاعات متناقض، پویا و حیاتی مواجه هستند و باید در کسری از ثانیه تصمیم گیری کنند. این حجم اطلاعات همراه با استرس شدید، خستگی جسمانی، خطرات محیطی متعدد و فشار زمانی، می تواند به پدیده اضافه بار شناختی منجر شود که خود عاملی کلیدی در بروز خطاهای انسانی، کاهش کارایی عملیاتی، افزایش زمان واکنش و به مخاطره افتادن ایمنی نیروها و شهروندان است. پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل بار شناختی عملیاتی پویا برای آتش نشانان بافت تاریخی-فرسوده شیراز انجام شده است. این مدل با تلفیق اصول مهندسی شناختی، عوامل انسانی، روانشناسی شناختی، مدیریت بحران و الزامات سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست، در شش گام اصلی تدوین شده است. گام نخست شناسایی و دسته بندی جامع عوامل ایجادکننده بار شناختی در سه دسته عوامل محیطی، عوامل وظیفه ای و عوامل فردی است. گام دوم طراحی و ساخت ابزار سنجش بار شناختی عملیاتی مبتنی بر پرسشنامه های استاندارد، اندازه گیری زمان واکنش و تحلیل خطاها در شبیه سازی های عملیاتی می باشد. گام سوم اجرای طرح در بازه زمانی معین بر روی گروهی از آتش نشانان با سطوح تجربه مختلف در شبیه سازی های عملیاتی و ماموریت های واقعی است. گام چهارم تحلیل داده های جمع آوری شده و شناسایی الگوهای بار شناختی و فعالیت های بحرانی است. گام پنجم طراحی راهکارهای عملیاتی کاهش بار شناختی شامل اصلاح فرآیندهای ارتباطی، آموزش های هدفمند، بهبود تجهیزات و تغییر در شیوه توزیع وظایف می باشد. گام ششم اعتبارسنجی مدل از طریق اجرای مجدد در شرایط مشابه و مقایسه نتایج پیش و پس از اجرا است. یافته های مطالعه موردی در یکی از مناطق بافت تاریخی شیراز نشان داد که استقرار مدل DOCL منجر به کاهش ۳۵ درصدی بار شناختی، بهبود ۲۵ درصدی زمان تصمیم گیری و کاهش ۴۰ درصدی خطاهای انسانی گردیده است.

کلیدواژه ها:

بار شناختی ، آتش نشانی تاریخی ، HSE شناختی ، تصمیم گیری ، اضافه بار اطلاعات