ترجیحات حضور در فضاهای عمومی شهری و رابطه با محیط ساخته شده: مطالعه موردی شهرک آپادانا شهر تهران

مقدمه: فضاهای عمومی شهری به عنوان بسترهای بنیادین حیات شهری، نقش تعیین کننده ای در شکل گیری تعاملات اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی، ارتقای سلامت و انسجام جمعی ایفا می کنند. پژوهش های پیشین نشان می دهد که ویژگی های کالبدی و محیط ساخته شده، از جمله دسترسی، تنوع کاربری، کیفیت طراحی، ایمنی، خوانایی، آسایش محیطی و ساختار فضایی، به طور مستقیم بر الگوهای حضور، ترجیحات رفتاری و کیفیت تجربه شهروندان در این فضاها اثرگذار است. مطالعات همچنین بر اهمیت هم زمان عوامل اجتماعی-دموگرافیک، ادراکی و فرهنگی در کنار مولفه های فیزیکی تاکید دارند و نشان می دهند که طراحی انعطاف پذیر و مردم محور می تواند به افزایش سرزندگی، تعاملات اجتماعی و پایداری اجتماعی منجر شود. با این حال، خلاهایی همچون غفلت از تفاوت های جمعیت شناختی، محدودیت در تحلیل ادراک کاربران و کم توجهی به گروه های حساس، به ویژه زنان، در ادبیات پژوهش مشاهده می شود. از آنجا که زنان به عنوان یکی از گروه های اثرگذار و در عین حال آسیب پذیر در فضاهای عمومی شناخته می شوند، این پژوهش با هدف واکاوی تاثیر ویژگی های محیط ساخته شده بر ترجیحات حضور و کیفیت تجربه زنان در فضاهای عمومی شهری انجام شده است تا زمینه ای برای طراحی و سیاست گذاری شهری عادلانه تر و پاسخ گو به نیازهای آنان فراهم آورد.مواد و روش ها:. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت توصیفی-تحلیلی است و با رویکرد آمیخته تبیینی متوالی انجام شده است. در مرحله نخست، داده های کمی از طریق پیمایش و پرسشنامه گردآوری شد تا رابطه میان شاخص های کالبدی-عملکردی فضا شامل دسترسی و نفوذپذیری، کاربری و فعالیت زمین، مولفه های زیست محیطی و بصری، امکانات و خدمات و امنیت با میزان استفاده از فضا (برحسب ساعت حضور) سنجیده شود. با توجه به رتبه ای بودن داده ها، از آزمون های همبستگی کندال و اسپیرمن برای تحلیل شدت و جهت روابط استفاده شد. در مرحله دوم، به منظور تبیین عمیق تر نتایج کمی، مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ساکنان شهرک آپادانا به صورت هدفمند و تا دستیابی به اشباع نظری انجام گرفت. داده های کیفی از طریق کدگذاری باز و محوری تحلیل شد تا مقوله ها و روابط مفهومی موثر بر کیفیت حضور، به ویژه تجربه زنان، استخراج شود. در نهایت، یافته های کمی و کیفی به صورت تلفیقی تحلیل شد تا تصویری جامع از عوامل موثر بر میزان استفاده از فضاهای عمومی ارائه گردد.نتایج و بحث: نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد در میان شاخص های پنج گانه، بیشترین نارضایتی به کیفیت حمل ونقل عمومی و بیشترین رضایت به کیفیت پیاده روها، امکان نشستن و روشنایی مربوط است. تنوع و پویایی کاربری ها، دسترسی به حمل ونقل عمومی، انعطاف پذیری زمانی، کیفیت فیزیکی فضا، روشنایی موثر و خوانایی فضایی بیشترین تاثیر مثبت را بر افزایش ساعات حضور دارند، در حالی که چالش های نظارتی و برخی محدودیت ها رابطه ای منفی نشان داده اند. تحلیل کیفی نیز با استخراج یازده مقوله محوری، بر اهمیت دسترسی پایدار، تنوع فعالیت، آسایش محیطی و تقویت امنیت ادراکی در ارتقای حضور شهروندان تاکید دارد.نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان می دهد که میزان حضور در فضاهای عمومی شهرک آپادانا بیش از ویژگی های فردی، به کیفیت محیط ساخته شده و ادراک کاربران وابسته است. دسترسی پایدار به حمل ونقل عمومی، تنوع و پویایی کاربری ها، کیفیت پیاده روها، روشنایی و خوانایی فضایی بیشترین تاثیر را بر افزایش زمان حضور دارند، در حالی که زیبایی شناسی بدون کارکرد موثر، نقش تعیین کننده ای ندارد. امنیت نیز زمانی تقویت می شود که با احساس آزادی و تعامل اجتماعی همراه باشد. تمرکز بر تجربه زنان و تلفیق روش های کمی و کیفی، چارچوبی عملی برای ارتقای حضور فعال در فضاهای عمومی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

حضورپذیری ، فضاهای عمومی شهری ، کیفیت فضایی ، شهرک آپادانا ، منطقه ۵ شهر تهران