حقوق فرهنگی زنان؛ از خلا نظری تا چالش های عملی

حقوق فرهنگی زنان، با وجود شناسایی اجمالی در اسناد بین المللی حقوق بشر و انعکاس برخی ابعاد آن در قانون اساسی و قوانین عادی، همچنان از جایگاهی حاشیه ای و کم تحقق در منظومه هنجاری حقوق بشر برخوردار است. این وضعیت، پرسش از سلسله مراتب نانوشته حقوق بشر و نسبت آن با حقوق فرهنگی زنان را، به عنوان بخشی از حقوق مرتبط با کرامت انسانی و هویت فرهنگی، برجسته می سازد. بر پایه تحلیل متون حقوق بشری و بازخوانی مبانی فقه اسلامی، روشن می شود که در کنار اسناد بین المللی و اصولی همچون کرامت ذاتی انسان، عدالت و منع تبعیض در فقه اسلامی، زمینه های قابل توجهی برای حمایت از حقوق فرهنگی زنان وجود دارد؛ بااین حال، این عناصر در قالب یک چارچوب نظری منسجم و بومی برای تبیین جایگاه و کارکرد حقوق فرهنگی زنان در نظام حقوقی ایران صورت بندی نشده است. یافته ها نشان می دهد حاشیه نشینی حقوق فرهنگی زنان، بیش از آن که ناشی از فقدان مبنای نظری باشد، ریشه در پراکندگی مفهومی، رویکردهای تقلیل گرایانه به فرهنگ، غلبه فردگرایی سکولار در بخشی از ادبیات حقوق بشر و گسست میان مبانی فقهی و ترجمه نهادی–سیاستی آن ها در سطح تقنین و اجرا دارد. در مقابل، حقوق اسلامی با تلقی غایت مند از فرهنگ و با شناسایی زن به مثابه کنشگر تمدن ساز و فاعل انتقال فرهنگ، ظرفیت بازتعریف حقوق فرهنگی زنان را در قالب حقوقی بنیادین و توانمندساز داراست. بر این اساس، بازاندیشی مفهومی در ادبیات حقوق بشری و طراحی نظریه ای بومی، اسلامی و اجرایی برای تحقق حقوق فرهنگی زنان در نظام حقوقی ایران ضرورتی جدی می نماید.

کلیدواژه ها:

حقوق فرهنگی زنان ، هویت فرهنگی زن ، عدالت جنسیتی ، تبعیض ساختاری ، کرامت انسانی