تحلیل ساختار مفهومی و شکاف های پژوهشی حوزه سلامت روان سالمندان با رویکرد علم سنجی

مقدمه: با توجه به افزایش جمعیت سالمندان و پیچیدگی های مرتبط با سلامت روان و رفاه اجتماعی آنان، شناخت دقیق روندها و اولویت های پژوهشی برای برنامه ریزی اجتماعی امری حیاتی است. این پژوهش با هدف تحلیل ساختار مفهومی، تبیین تحولات زمانی و شناسایی شکاف های پژوهشی موجود در مطالعات سلامت روان سالمندان انجام شد تا جهت گیری های آینده برای سیاست گذاری و ارتقای رفاه اجتماعی مشخص گردد. روش: این مطالعه با رویکردی علم سنجی و بهره گیری از روش های متن کاوی و تحلیل شبکه ای انجام پذیرفت. جامعه آماری پژوهش شامل ۲۰۲۶۹ رکورد علمی نمایه شده در پایگاه Web of Science بود که پس از فرآیند پیش پردازش و پالایش با پایتون مورد تحلیل قرار گرفتند. برای استخراج ساختار مفهومی از مدل سازی موضوعی  LDAو برای بررسی روابط بین مفهومی و خوشه بندی، از تحلیل شبکه هم رخدادی کلیدواژه ها با الگوریتم لوون استفاده شد. یافته ها: مدل سازی موضوعی  LDAمنجر به شناسایی شش محور کلان در پژوهش های سلامت روان سالمندان شد که عبارتند از: پژوهش های بالینی و بیماری محور، بهزیستی روان شناختی، عوامل اجتماعی و کیفیت زندگی، کارکردهای شناختی و تغییرات وابسته به سن، مداخلات مبتنی بر شواهد، و سلامت روان جامعه محور با تاکید بر چالش های نوظهور همچون دمانس. تحلیل روند زمانی نشان داد که تمرکز پژوهش ها به تدریج از رویکردهای صرفا درمان محور به سمت مولفه های اجتماعی، پیشگیرانه و کیفیت محور (شامل کیفیت زندگی، انزوای اجتماعی و سلامت دیجیتال) تغییر جهت داده است؛ روندی که بر ضرورت تدوین سیاست های اجتماعی برای بهبود رفاه سالمندان تاکید دارد. همچنین، تحلیل شبکه هم رخدادی کلیدواژه ها پنج خوشه مفهومی متمایز را آشکار ساخت که در آن مفاهیم «کیفیت زندگی» (۲۵۰۱)، «افسردگی» (۱۵۹۷) و «دمانس» (۱۵۰۳) دارای بیشترین مرکزیت بودند. بررسی شبکه همکاری بین المللی نیز نشان داد که کشور چین با مرکزیت درجه ۰.۱۵۸، نقش پیشرو در تولید دانش این حوزه ایفا می کند. علاوه بر این، مقایسه توزیع موضوعی و روند رشد آنها نشان داد که علی رغم تغییر پارادایم به سمت مسائل اجتماعی، هنوز خلاهای پژوهشی قابل توجهی در زمینه «مداخلات اجتماعی عملیاتی» و «پیونددهی مستقیم سلامت روان با سیاست های رفاهی» وجود دارد که نیازمند توجه ویژه پژوهشگران است. بحث: گذار پارادایم پژوهش های سلامت روان سالمندان از رویکردهای فردی و بالینی به سمت بسترهای اجتماعی و رفاهی، لزوم بازنگری در سیاست گذاری ها و طراحی مداخلات اجتماعی جامع را برای ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی این جمعیت آشکار می سازد. با این حال، شناسایی شکاف های پژوهشی در حوزه مداخلات اجتماعی عملیاتی، هشداری جدی برای سیاست گذاران است؛ نشان می دهد که اگرچه ادبیات نظری به سمت رفاه اجتماعی حرکت کرده، اما ابزارهای عملیاتی و مداخلات مبتنی بر شواهد در این زمینه هنوز کافی نیستند. همچنین، تسلط کشورهای پیشرو مانند چین در تولید دانش، لزوم توجه به بومی سازی پژوهش ها و تولید دانش بومی متناسب با نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران را دوچندان می کند. در نهایت، پر کردن این شکاف های پژوهشی از طریق طراحی مطالعاتی که مستقیما به پیوند سلامت روان با برنامه های رفاهی بپردازند، برای ارتقای بهزیستی سالمندان ضروری به نظر می رسد.

کلیدواژه ها:

Older adults ، Mental health ، Keyword co-occurrence network ، Text mining ، Topic modeling ، سالمند ، سلامت روان ، شبکه هم رخدادی واژگان ، متن کاوی ، مدل سازی موضوعی