واکاوی چالش های فقهی-پزشکی بیماران مبتلا به مرگ مغزی و حیات نباتی

مسئله تعیین وضعیت حیات یا مرگ در موارد «مرگ مغزی کامل» و «حیات نباتی پایدار»(Persistent Vegetative State - PVS) از جمله مباحث نوظهور و پیچیده فقه پزشکی است که به دلیل عدم سابقه مستقیم در متون فقهی کلاسیک، نیازمند بررسی و اجتهاد مبتنی بر یافته های علوم پزشکی معاصر است. تشخیص دقیق این وضعیت ها، زیربنای استنباط طیف گسترده ای از احکام شرعی است؛ احکامی از قبیل جواز قطع دستگاه های حمایتی، امکان پیوند اعضا، احکام طهارت و تدفین، سقوط تکالیف، مسائل حقوقی و مالی، انحلال نکاح و تقسیم ترکه که همگی منوط به تعیین مصداق «حیات» و «مرگ» هستند. این پژوهش با هدف تحلیل جامع و تطبیقی دیدگاه های فقهی و پزشکی در این زمینه، به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی اجتهادی-استنباطی انجام شده است. داده های مورد نیاز از طریق مطالعه کتابخانه ای منابع فقهی و پزشکی و نیز مشورت با متخصصان علوم اعصاب گردآوری شده است. در راستای این هدف، مفاهیم پزشکی مراحل حیات (کامل، نباتی پایدار، عضوی) و مراحل مرگ (کامل، ادراکات عالی، مرگ مغزی) با مفاهیم فقهی حیات (مستقر و غیرمستقر) و مرگ (قلبی و مغزی) تبیین و مقایسه شده اند. در این تحقیق، سه دیدگاه اصلی فقهی معاصر مورد واکاوی قرار گرفته است: دیدگاه اکثر فقها که با استناد به ادله ای خاص، فرد مبتلا به مرگ مغزی را زنده دانسته و احکام میت را بر او جاری نمی دانند؛ دیدگاه معدودی از فقها که او را مرده محسوب کرده و کلیه احکام مربوط به میت را اجرا می کنند؛ و دیدگاه قائلان به تفصیل که بر اساس شرایطی خاص، احکام را متفاوت می دانند. این پژوهش به تبیین، نقد و سنجش ادله هر یک از این دیدگاه ها در پرتو داده های قطعی پزشکی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد نظریه زنده دانستن فرد دچار مرگ مغزی، هم از منظر قوت ادله استنباطی و هم از جهت شهرت در میان فقهای معاصر، ارجحیت دارد و با اصل احتیاط در حفظ نفوس انسانی و بسیاری از قواعد فقهی سازگارتر است. این تحقیق برای پژوهشگران حوزه فقه، حقوق پزشکی، اخلاق زیستی و نیز جامعه پزشکی جهت اتخاذ تصمیم های بالینی و شرعی آگاهانه مفید است.

کلیدواژه ها:

Bioethics ، Brain death ، Medical law ، Medical jurisprudence ، Persistent vegetative state ، Sharī‘ah Rulings ، مرگ مغزی ، حیات نباتی پایدار (PVS) ، فقه پزشکی ، احکام شرعی ، اخلاق زیستی ، حقوق پزشکی