بررسی تاثیر معادن زغال سنگ شرق گلستان روی کیفیت آب با نگاهی بر جمعیت‎ های دیاتومه ‎ای

سابقه و هدف: یکی از مشکلات اصلی معدن‎کاری پساب‎ های حاصل از آن است که تاثیرات زیان باری روی کیفیت آب های سطحی و زیرزمینی برجا می‎ گذارد. استان گلستان دارای معادن متعددی است. با توجه به قرار گرفتن اکثر این معادن در مناطق جنگلی، لزوم پایش تاثیر معادن روی اکوسیستم ‎های مجاور ضروری به نظر می ‎رسد. دیاتومه ‎ها به دلیل فراوان بودن در تمام اکوسیستم‎ های آبی، چرخه زندگی کوتاه و پاسخ سریع به تغییرات شرایط محیطی به عنوان شاخص‎ های زیستی مناسبی در نظر گرفته می‎ شوند و به طور گسترده ‎ای برای ارزیابی وضعیت کیفی آب استفاده شده ‎اند. این میکروارگانیسم‎ ها همچنین می ‎توانند شاخص‎ های بسیار خوبی در محیط های آبی بسیار آلوده و متاثر از آلودگی‎ های معادن باشند. تاکنون هیچ مطالعه ‎ای در زمینه ارتباط دیاتومه ‎ها با معادن زغال ‎سنگ در ایران انجام نشده است. در این بررسی، تاثیر زهاب‎ های معادن زغال ‎سنگ زمستان یورت و رضی در شرق گلستان روی جمعیت‎ های دیاتومه ‎ای مورد بررسی قرار گرفت. مواد و روش ها: برای این مطالعه، در هر معدن دو ایستگاه انتخاب شد: ایستگاه اول در خروجی آب معدن و ایستگاه دوم بعد از اتصال پساب معادن موردنظر به رودخانه‎ های خرمارود (در معدن زمستان یورت) و قره ‎چشمه (در معدن رضی). نمونه‎ برداری ‎ها طی فصل زمستان ۱۴۰۲ از روی بسترهای سنگی در ایستگاه های موردنظر انجام گرفت. همراه با نمونه ‎های جلبکی، نمونه‎ های آب نیز برداشت و در شرایط تاریک به همراه یخ جهت آنالیزهای بعدی به آزمایشگاه منتقل شد. نمونه ‎های دیاتومه ‎ای پس از آماده ‎سازی و تهیه اسلایدهای دائمی با میکروسکوپ نوری بررسی و مورد شناسایی قرار گرفتند. درعین حال مقادیر پارامترهای آب در محل و همچنین در آزمایشگاه ارزیابی شد.نتایج و بحث: در این بررسی به طورکلی ۲۷ تاکسون دیاتومه‎ ای متعلق به ۱۶ جنس شناسایی گردید که گونه‎ های شناسایی شده از سایر اکوسیستم ‎های آبی استان گلستان نیز گزارش شده ‎اند. بیشترین فراوانی‎ ها متعلق به گونه‎ های Achnanthidium minutissimum, Diatoma moniliformis و GompHonema pumilum بود که این گونه‎ ها در مطالعات انجام شده در سایر اکوسیستم‎ های استان گلستان نیز کمابیش جزو گونه ‎های دارای بیشترین فراوانی گزارش شده‎ اند. نتایج داده ‎های هیدروشیمی آب، pH آب را قلیایی و بیش از ۸ نشان داد که این نتیجه با نتایج تاکسون ‎های دیاتومه ‎ای شناسایی شده نیز مطابقت دارد؛ به این صورت که ۷۱/۶۰% آن ها جزو گونه‎ های آلکالیفیل هستند که در pH بیشتر از ۷ دیده می‎ شوند و بقیه نیز گونه ‎هایی که در pH ۷ دیده می ‎شوند. اگرچه با فاصله گرفتن از معادن میزان شوری افزایش یافت، اما میزان آن در محدوده آب های شیرین بود و این افزایش به اندازه ای نبود که روی جمعیت دیاتومه ‎ای تاثیر قابل توجهی داشته باشد. از نظر میزان تحمل تاکسون‎ها نسبت به آلودگی‎ های آلی، قسمت عمده گونه‎ های شناسایی شده در هردو معدن جزو گونه ‎های مقاوم به آلودگی بودند و از نظر وضعیت تروفی نیز قسمت عمده گونه ‎های موجود، شاخص آب های یوتروف بودند و بعد از آن گونه ‎هایی که قادر به زیست در تمام وضعیت‎ های تروفی هستند.نتیجه گیری: از جمله اثرات معدنکاری که می تواند تاثیر قابل توجهی در ترکیب جمعیت های دیاتومه ای داشته باشد، تغییر محسوس در pH و شوری آب است که بر اساس یافته های این تحقیق، از نظر پارامترهای ذکرشده، تغییر محسوسی مشاهده نشد و تاکسون های شناسایی شده در این مطالعه، از سایر اکوسیستم های استان گلستان نیز گزارش شده اند؛ بااین حال، ایستگاه‎ های بررسی شده در این مطالعه از غنای گونه ‎ای کمی برخوردار بود که یکی از مشخصه‎ های اکوسیستم ‎های تحت تاثیر معادن می ‎باشد، همچنین تاکسون‎های شناسایی شده همه جزو گونه ‎های مقاوم به آلودگی یا دارای دامنه اکولوژیکی وسیع هستند؛ بنابراین، پیشنهاد می شود که مطالعات و آزمایشات بیشتری در زمینه آلودگی آب رودخانه ها، به ویژه در ارتباط با فلزات سنگین احتمالی که ممکن است از طریق رواناب های معادن وارد این رودخانه ها شده باشند، انجام شود.

کلیدواژه ها:

اپی لیت ، ایران ، شاخص ساپروبیتی ، وضعیت تروفی