بررسی اثر تغییر اقلیم بر پراکنش گونه آویشن ایرانی در رویشگاه های کوهستانی شمال غرب ایران

چکیده سابقه و هدف تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از عوامل اصلی تهدید کننده برای رویشگاه ها و پراکنش گیاهان بومی، در حال ظهور است. این تغییرات می توانند تاثیرات گسترده ای بر پراکنش گونه های گیاهی داشته باشند. گونه گیاهیآویشن ایرانی Thymus persicus تنها در نواحی خاصی از شمال غرب ایران یافت می شود و به دلایل نامعلومی در معرض خطر انقراض قرار دارد. این مطالعه با استفاده از مدل حداکثر آنتروپی (MaxEnt) به پیش بینی اثرات تغییرات اقلیمی بر پراکنش آویشن ایرانی در نواحی شمال غربی ایران پرداخته است. هدف از این تحقیق ارزیابی تاثیرات احتمالی تغییرات اقلیمی بر رویشگاه های این گونه و شناسایی مناطقی است که ممکن است تحت تهدیدات جدی قرار گیرند. مواد و روش ها در این پژوهش شهرستان ماهنشان استان زنجان و شهرستان تکاب در استان آذربایجان غربی واقع در شمال غرب ایران به عنوان منطقه ی مطالعاتی انتخاب شدند. برای تعیین مکان های حضور گونه آویشن ایرانی، ۷۰  سایت حضور به صورت تصادفی طبقه بندی شده و بر اساس نقشه تیپ بندی پوشش گیاهی استان ها انتخاب شد که این نقاط به عنوان داده های آموزشی برای مدل سازی مورد استفاده قرار گرفتند. همچنین، برای ارزیابی مدل، ۷۰ سایت حضور واقعی به صورت میدانی و با استفاده از سامانه موقعیت یاب جهانی (GPS) در تیرماه ۱۴۰۳ در مناطق ماهنشان استان زنجان (محدوده جهت های قله بلقیس) و شهرستان تکاب استان آذربایجان غربی برداشت شدند. برای مدل سازی پراکنش این گونه، از ۳۰ متغیر محیطی شامل ۱۹ متغیر اقلیمی در سه بازه زمانی حال حاضر ۲۰۲۴ (۱۹۹۰–۲۰۲۰)، ۲۰۷۰ (۲۰۶۰–۲۰۸۰) و ۲۱۰۰ (۲۰۸۰–۲۱۰۰) تحت سناریوهای SSP۵۸۵ و SSP۱۲۶ و مدل گردش عمومیIPSL-CM۶A-LR، ۳ متغیر فیزیوگرافی (ارتفاع، شیب و جهت شیب) و همچنین ۸ متغیر فیزیکی و شیمیایی خاک استفاده شد. تمامی داده های محیطی با نرم افزار ArcGIS ۱۰.۸  در مقیاس۳۰ ثانیه (حدود یک کیلومترمربع) آماده گردید. در نهایت از مدل حداکثر آنتروپی (MaxEnt) به منظور مدل سازی پراکنش گونه آویشن ایرانی استفاده گردید. نتایجنقشه های پراکنش حال حاضر این گونه با داده های اقلیمی تحت دو سناریو SSP۵۸۵  و SSP۱۲۶، به همراه داده های خاک و فیزیوگرافی تهیه شدند. مقایسه بین تاثیر داده های خاک و اقلیم بر پیش بینی پراکنش، با استفاده از شاخص AUC نشان داد که داده های خاک (AUC=۰.۸۵) تاثیر کمتری در پیش بینی پراکنش این گونه دارند. این امر می تواند به دلیل عدم دسترسی به داده هایی مانند آلودگی منطقه به فلزات سرب و روی باشد که این اطلاعات به مدل وارد نشدند. این در حالی است که این عناصر به دلیل قرارگیری گونه آویشن ایرانی در نزدیکی معدن سرب و روی انگوران می توانند تاثیر زیادی بر پراکنش این گونه داشته باشند. در ادامه، نقشه های پراکنش آینده گونه برای سال های ۲۰۷۰ و ۲۱۰۰ با استفاده از داده های اقلیمی و فیزیوگرافی تهیه شد. نتایج مدل نشان داد که مهم ترین متغیرهای موثر بر پراکنش گونه مورد مطالعه شامل ارتفاع، Bio۱، Bio۱۰، Bio۱۱، Bio۶، Bio۱۲،Bio۱۷  ، Bio۱۸ ، Bio۵ و شیب می باشند. همچنین طبق نتایج به دست آمده آویشن ایرانی در مناطق با بارش سالانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلی متر، ارتفاعات بالای ۲۵۰۰ متر، دماهای کمتر از ۸ درجه سانتی گراد و شیب های بیش از ۲۰ درجه پراکنش موثرتری داشت.نتیجه گیری نتایج مدل سازی پراکنش گونه آویشن ایرانی تحت سناریوهای SSP۱۲۶ و SSP۵۸۵ نشان دهنده کاهش قابل توجه مساحت مناطق مطلوب برای رویش این گونه در آینده است. در حال حاضر، مساحت منطقه مطلوب (با آستانه بهترین ۰.۳) حدود ۵۵۰.۴ کیلومتر مربع است که در سال ۲۰۷۰ به ۳۷۷.۴ کیلومتر مربع تحت سناریوی SSP۱۲۶ و ۲۵۲.۲ کیلومتر مربع تحت سناریوی SSP۵۸۵ کاهش می یابد. در سال ۲۱۰۰، این کاهش بیشتر شده و مساحت منطقه مطلوب به ۱۸۱.۲ کیلومتر مربع (SSP۱۲۶)  و ۹۳.۹ کیلومتر مربع (SSP۵۸۵) خواهد رسید. این تغییرات نشان دهنده تاثیرات منفی تغییرات اقلیمی بر پراکنش گونه آویشن ایرانی است و ضرورت انجام اقدامات حفاظتی برای حفظ این گونه در برابر تهدیدات ناشی از تغییرات اقلیمی را برجسته می کند.

کلیدواژه ها:

آویشن ایرانی ، تغییر اقلیم ، حداکثرآنتروپی ، رویشگاه مطلوب