مولفه های زبان شناسی جغرافیایی در سفرنامه های عربی (قرن سوم تا هشتم هجری)

نوشته­های جغرافیایی و سفرنامه­ها، سرچشمه بسیاری از نادانسته­های انسان معاصر از دنیای قدیم است و با نگاه به آن­ها می­توان شناختی بهتر و دقیق­تر از شیوه اندیشه­ورزی، سخن­گویی، آیین­ها و باورهای مردم سرزمین­های گوناگون یافت. سفرنامه­نویسی و نگارش کتاب­های جغرافی با موضوع انسانی، کمابیش از سده سوم هجری آغاز و در سده چهارم به اوج می­رسد. یکی از موضوع­هایی که در این نوشته­ها نمودی گاه پررنگ و بیش­تر، کم­رنگ دارد، اشاره نویسندگان به موضوع­های زبانی است. زبان­شناسی جغرافیایی که از شاخه­های نورسته زبان­شناسی است می­کوشد با مطالعه این نوشته­ها، تصویری از گونه­های زبانی و گویشی و پراکندگی آن در مناطق گوناگون، پیش روی خواننده بگذارد. این جستار با بیرون­کشیدن مولفه­های زبان­شناسی جغرافیایی از سفرنامه­های عربی سده­های سوم تا هشتم هجری و تحلیل داده­های زبانی، به ارزش فرهنگی، سیاسی و حتی اقتصادی این داده­ها برای پژوهشگر معاصر اشاره می­کند. از آنجا که درباره پیوندهای زبانی در سرزمین­های گشوده­شده پس از اسلام، نوشته­های جداگانه کم­تری هست، سفرنامه ها سرچشمه­ای ارزشمند و مطمئن برای نشان­دادن اندازه نفوذ زبانی، دینی و سیاسی گروه­ها یا حکومت­ها به­ویژه اسلام در سرزمین­های گوناگون به­شمار می­آید و این، بر بایستگی انجام پژوهش تاکید دارد. هدف نگارندگان، بررسی سیر تاریخی مولفه­ها و پیوندهای زبانی بازتاب­یافته در سفرنامه­های سده­های سوم تا نهم است. مطالعه نشان می­دهد که چندزبانگی، ویژگی­های گویشی هر منطقه، پراکندگی جغرافیایی لهجه­ها و زبان­ها، هم­سنجی ساختاری واژه­ها، کم ارزش­دانستن­های ذوقی برخی لهجه ­ها و بیان علت نام­گذاری جای­ها و افراد، مهم­ترین مایه­های زبانی است که در سفرنامه­ها بازتاب یافته و هریک، پرده از مسائل اجتماعی، دینی، تاریخی و سیاسی سرزمین­های گوناگون اسلامی برمی دارد.

کلیدواژه ها:

زبان­­شناسی جغرافیایی ، سفرنامه­ها عربی ، مولفه­های زبانی ، دوگانگی زبان ، دوزبانگی