بازخوانی فضا و مکان در شهر بغداد در رمان «مطر علی بغداد» از منظر جغرافیای فرهنگی انسان گرا و رویکرد ژوئل بون مزون

ادبیات بستری مهم برای دانش جغرافیا، به­ ویژه در سنت جغرافیای فرهنگی انسان گرا، به­ شمار­می آید؛ چراکه احساس تعلق، دوری، مهاجرت و بازگشت، همگی تجربه هایی فضایی اند که در قالب روایت های ادبی تجسم ­می یابند. سفرنامه ها، خاطرات مهاجرت و رمان های مکانی نمونه هایی برجسته از پیوند میان فضا و فرهنگ هستند؛ آثاری که در آن ها مکان نه پس زمینه ای خنثی، بلکه عاملی فعال در شکل دهی تجربه انسانی است. در این میان رمان های شهری معاصر، فضا را فراتر از پس زمینه ای صرفا روایی نشان­­ می دهند و آن را به­ عنصری فعال در شکل دهی معنا، تجربه زیسته و احساس تبدیل ­­می کنند. رمان «مطر علی بغداد» اثر هاله البدری، روزنامه نگار و نویسنده مصری، نمونه ای برجسته از رمان شهری عربی است که بغداد را به مثابه شبکه ای چندلایه از فضاهای مکانی، تصویر­می کند. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی، بر اساس رویکرد جغرافیای فرهنگی انسان گرا و چارچوب ژوئل بون مزون، سه سطح از فضا، یعنی فضای عینی، فضای زیسته و فضای فرهنگی- نمادین در فضاهای برجسته ­شده شهر بغداد در بستر متن رمان، مورد خوانش قرار­می­ گیرد. در وهله نخست، بغداد به عنوان شهر تمدن و فرهنگ تحلیل ­می شود، سپس خیابان های قدیمی و در ادامه بازارها و قهوه خانه های آن مورد واکاوی ­قرار­­می­ گیرند. یافته ها نشان­ می دهد البدری سعی ­­داشته است که با تمرکز بر فضاهای عمومی شهر مانند خیابان ها و بازارها، تا حد امکان سطوح عینی، زیسته و نمادین آن ها را بازنمایی­ کند و از این­ طریق، فضاهای عینی را به ­مکان هایی زیسته و حامل معنای فرهنگی تبدیل ­­­نماید. با این­حال، برخی فضاها مانند قهوه خانه ها، حتی در سطح عینی نیز فضاسازی محدودی دارند و حضور فضایی کامل آن ها در روایت شکل­­ نمی گیرد. اما در مجموع این مطالعه نشان­­ می دهد که این رمان به ­واسطه بازنمایی چند لایه فضاها، نقش فضاهای عمومی را در شکل دهی معنا و هویت شهری برجسته­­ می سازد.

کلیدواژه ها:

فضا و مکان ، جغرافیای فرهنگی انسان گرا ، رویکرد ژوئل بون مزون ، رمان «مطر علی بغداد» ، بغداد